العشائر الكردية في وثائق الأرشيف العثماني

المصادر

1. مج. 3، ص. 20 — OSMANLI ARŞİV BELGELERİ

   KÜRT TARİHİNİN KAYNAKLARI OSMANLI ARŞİV BELGELERİ Diyarbekir Eyaleti’nin Amid livasının 12 Rebiülevvel 932/27 Aralık 1525 ta- le tahrir defterinde sancak ve nahiyelerde bulunan Kürtlerin sosyoekonomik rihli ve 134 numaralı icmal defteri de Kürtlerin sosyoekonomik ve toplumsal durumu, temel geçim kaynakları, uğraş alanları, köy isimleri vs birçok alanda yapısı için önemli bir unsur olan aşiretler hakkında kayda değer bilgiler ver- ayrıntılı bilgiye ulaşmak mümkündür. Tahrir defterleri detaylı olarak incelen- mektedir. Defterde Amid livasının Amid, Hani, Tercil, Kulp, Çıska ve Beşika diğinde burada sadece Müslümanların (Kürtler-Araplar, Türkler) yaşamadığı- nahiyelerinin köylerinde bulunan tımarların bilgisi yer almaktadır.80 İcmal nı aynı zamanda gayrimüslimlerin de yaşadığını görmekteyiz. Örneğin Kibale defterinde Amid’de bulunan Ekrad aşiretleri ve bu aşiretlerin devlete ödedi- köyünün Kışlakçıyan mezrasında 16 Müslüman hane reisi ile 21 mücerred (be- ği vergi miktarlarının kayıtlı olduğu görülmektedir. Örneğin icmalde Amid’de kar) yer alırken, 270 nefer gayrimüslim yer almaktaydı.84 Süleymani cemaatinin mir aşireti olan Zilan, Bociyan ve Besyan aşiretlerinin Arşivin Tapu Tahrir (TT.d) fonunda 975/1567-68 tarihine ait 434 görüntünün ödemekle yükümlü oldukları arus vergisinin miktarı kayıtlıdır. Bunun yanı olduğu önemli bir mufassal tahrir defterinin kayıtlı olduğunu görmekteyiz. sıra Zilan, Bociyan ve Besyan aşiretlerinin zekat-ı ağnam olarak ödedikleri vergi Tapu tahrir fonunda 1096 numaralı olan defter, Tapu Kadastro Genel Müdür- miktarının da yazılı olduğu görülmektedir.81 lüğü (TK.GM.d) fonunda 60 numaralı olarak kayıtlıdır. 1096 defter Diyarbekir Vilayetine bağlı Kulp, Tercil, Atak, Hısn-ı Keyf, Siirt, Nusaybin, Akçakale, Sin- Bunun yanı sıra 998 numaralı icmal defteri de Başbakanlık (Cumhurbaş- car, Habur, Deyr-Rahbe ve Cemmase livaları ile Nusaybin, Kulp, Çıska, Asma, kanlığı) Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivleri Daire Başkanlığı Ribat, Boşad, Atak, Babilan, Serde, Hısn-ı Keyf, Beşiri, Behmerd, İsird (Siirt), tarafından 1998 yılında Defter-i Hâkanî Dizisi altında, 998 Numaralı Muhasebe-i Şehr-i Hani,

2. مج. 3، ص. 110 — OSMANLI ARŞİV BELGELERİ

   KÜRT TARİHİNİN KAYNAKLARI OSMANLI ARŞİV BELGELERİ belgeler yer almaktadır.916 la’nın yerine kurulmuştur. Fonda 263 adet katalog bulunmaktadır. Sadâret’ten Şûrâ-yı Devlet’e havale olunan evrak, Evrak Odası’nda, geldiği devâir ya da 4.4.2. Sadâret Mektubî Kalemi Belgeleri vilayetler itibariyle ilgili deftere özet şeklinde kaydedilerek konusuna göre ait Mektubî Kalemi, Sadâret teşkilatı içinde mühim bir yer işgal eden bir ka- olduğu daireye gönderilmektedir. Burada da dairenin hülasa/özet defterine lemdir. Sadâret tarafından çeşitli makamlara yazılan emirler bu kalem tara- kaydedilen evrakın müzakeresi neticesinde yazılan mazbata, tezkire vs. için de fından yazılmıştır. Aynı şekilde Tanzimat’tan sonra Kürdistan bölgesindeki ayrıca hülasa defterleri tutulmuştur. Şûrâ-yı Devlet’te “karar-ı müzâkere” bö- uygulamalar nezâret ve devâirle yaptığı yazışmalar da bu kalem tarafından lümleri, konuyla ilgili yazışmalar tamamlandıktan sonra aynı konuda yeniden yürütülmüştür. Mektubî Kalemi, Sadâret’in bütün nezâret, devâir ve vilayet- yapılan yazışmaların arşivlenmesiyle oluşmuştur. Tasnif esnasında bu durum lerle olan yazışmalarını yapmak ve buralardan gelen tahrirâtı hülasa ederek aynen korunmuştur. asıllarıyla birlikte sadrazama sunmakla görevlidir. Bu kalemde yer alan vesika Şûrâ-yı Devlet Belgeleri (ŞD), 34 katalogdan oluşmakta ve 1868-1922 tarihle- çeşitlerini iki ana grupta toplayabiliriz: Birincisi, Sadâret’in nezâret ve daire- rini kapsamaktadır. Şûrâ-yı Devlet kataloğunda icra-yı karar ve karar-ı müzake- lerle yaptığı yazışmalar. İkincisi, mülkî, askerî, adlî her türlü resmî makama resi gibi belgeler yer almaktadır. Ayrıca katalogda Meclis-i Vükelâ belgeleri de yazılan ve bu makamlardan gelen şukka, kâime, mazbata, ilâm ve mektuplar- tasnif edilmiştir. Katlogda Kürt cemiyetlerinin faaliyetleri; Kürt-Ermeni-Nastu- dır. Önemli ve âcil olan hususları ayırtedebilmek için gerek evrakta, gerekse ri ilişkileri, Kürt gönüllü taburu; Kürdistan’daki medrese, mektep ve camilerin defterlerde mühim ve adi ayrımı yapıldığı görülmüştür. Bu sebeple mühimme, tamiri; Ermeni okullarının tamiri ve yapımı; kiliselerin inşası ve tamiri; şehir- hafâya ve mahremâne kaydı bulunan Mektubî Kalemi evrakı için

3. مج. 3، ص. 102 — OSMANLI ARŞİV BELGELERİ

   KÜRT TARİHİNİN KAYNAKLARI OSMANLI ARŞİV BELGELERİ yan toplam 28.000 adet belgeden oluşan bir katalogdur. Bu katalogda Kürtler Kürdistan’daki eğitim politikası, Kürt Cemiyetleri ve faaliyetleri,881 Hamidiye ve Kürdistan’a dair binlerce belge mevcuttur. Bu minvalde katalogda Kürt ulu- Alayları882 ve Meşrutiyet Hükümeti politikaları883 gibi konularla ilgili azımsan- sal mücadelesi ve şahsiyetleri,870 Kürdistan’daki iskân ve tehcir siyaseti,871 Kür- mayacak belge ve rapor bulunmaktadır. distan’ın idari yapısı,872 Kürt-Ermeni-Nasturi ilişkileri,873 devletin sınır ve aşi- retler politikası,874 Osmanlı-İran ve Rusya sınırlarındaki Kürtlerin durumu ile 4.2.3. Siyasî Kısım Belgeleri (DH. SYS) Osmanlı’nın Kürdistan’daki eğitim politikası ve faaliyetleri875 ile ilgili belgelere Siyasî Kısım Belgeleri (DH. SYS) 1909-1916 yılları arasındaki 66.000 belgeyi ulaşmak mümkündür. içermektedir. Katalogda Kürt ulusal mücadelesi ve şahsiyetleri,884 sınır poli- tikası, iskân ve tehcir,885 Kürdistan’ın idari yapısı,886 Kürt-Ermeni-Nasturi iliş- 4.2.2 Muhaberât-ı Umumiye İdaresi Belgeleri (DH. MUİ) kileri,887 aşiretler politikası,888 devletin Kürdistan’daki eğitim politikası, Kürt Muhaberât-ı Umumiye İdaresi Belgeleri (DH. MUİ) 1909-1910 yılları arası- nı kapsayan toplam 12,200 adet belgeden oluşmaktadır. Katalogda Kürt ulu- 130/70, DH. MUİ, 130/76, DH. MUİ, 130/140, DH. MUİ, 2/32, DH. MUİ, 3/54, DH. MUİ, 2/76, DH. MUİ, 10/38, DH. MUİ, 10/28, DH. MUİ, 10/74, DH. MUİ, 2/12, DH. MUİ, 3/68, DH. MUİ, 1/76, DH. MUİ, 132/51, DH. MUİ, sal mücadelesi ve şahsiyetleri,876 sınır politikası, iskân ve tehcir,877 Kürdistan’ın 29/36, DH. MUİ, 25/3, DH. MUİ, 26/23, DH. MUİ, 1/8, DH. MUİ, 16/12, DH. MUİ, 48/1, DH. MUİ, 46/52, DH. MUİ, idari yapısı,878 Kürt-Ermeni-Nasturi ilişkileri,879 aşiretler politikası,880 devletin 133/83, DH. MUİ, 23/13, DH. MUİ, 61/10, DH. MUİ, 3/3, DH. MUİ, 52/22, DH. MUİ, 80/34, DH. MUİ, 2/3, DH. MUİ, 107/30, DH. MUİ, 127/23, DH. MUİ, 1/76, DH. MUİ, 1/29, DH. MUİ, 1/19, DH. MUİ, 3/3. 881 Örnek belgeler için bkz. BOA, DH. MUİ, 60/2,

4. مج. 3، ص. 146 — OSMANLI ARŞİV BELGELERİ

   KÜRT TARİHİNİN KAYNAKLARI OSMANLI ARŞİV BELGELERİ Aynı şekilde kataloglarda İran’ın Harb-ı Umumi’de İran Kürdistan’ı politikası ğı pekâlâ söylenebilir. Açıkçası dönemin Osmanlı arşiv belgeleri, günümüzde ve Kürdistan’daki faaliyetleri ile ilgili az da olsa belge bulunmaktadır. her dört ülkede varlığını devam ettiren ‘Kürt ve Kürdistan Meselesi’nin tarihi 1915-1923 dönemine ait kataloglarda yer alan bir kısım belgeler, dönemin temellerinin, büyük oranda, 1915-1923 döneminde şekillendiğini somut bir bi- Kürt aşiretleri, Kürt cemiyet ve dernekleri ile Kürt önde gelenleri hakkında çimde ortaya koymaktadır. Şüphesiz, bahse konu dönemdeki yerel, bölgesel, çok mühim ve teferruatlı bilgiler sunmaktadır. Bu minvalde, Kürt aşiretlerin- ulusal ve uluslararası alandaki siyasi ve diplomatik gelişmeleri ve sözü edilen den Barzan, Dersim, Zibar, Brukî, Koçgiri, Zilan, Sipkan/Sipkî, Goyan ve di- gelişmelerde Kürt ve Kürdistan’ın yerini daha iyi anlamak için 1915-123 arasın- ğer bazı büyük aşiretlerin bahse konu çalkantılı dönemdeki siyasal tutumla- daki kataloglara dayalı araştırmaların yapılmasının elzem olduğu izahtan va- rına dair başka bir yerde bulunmayan çok mühim belge ve bilginin olduğu restedir. kaydedilmelidir. Yanısıra aynı kataloglarda, Kürt Teali Cemiyeti, Kürt Amele Cemiyeti, Umum Kürt Amele ve Esnaf Cemiyeti, Kürt Dükkâncılar Cemiyeti, Diyarbekir Kürt Kulübü ve şubeleri ile ilgili çok önemli belgelerin de yer aldığı belirtilmelidir. Kataloglarda yer alan belgelerin, Ortadoğu coğrafyasında sınır- ların şekillendiği bir zaman diliminde mezkûr cemiyet ve derneklerin siyasi ve diplomatik faaliyerlerine ilişkin çok teferruatlı ve çarpıcı malumat sundukları müşahede edilmektedir. Sözü edilen dernek, cemiyet ve kulüplere ilişkin yapı- lacak çalışmalar, Kürdistan’daki sivil toplum kuruluşlarının ve faaliyetlerinin ortaya çıkarılmasına katkıda bulunacaktır. Son olarak, aynı kataloglarda Be- diüzzaman Said-i Kürdî, Şerif Paşa, Şeyh Mahmud Berzenci, Abdürezzak Be- dirhan, Simko Ağa, Alişan Bey, Hacı Musa Bey, Şeyh Hazret, Seyit Abdulkadir, Seyit Taha ve Barzan Şeyhleri gibi çok sayıda Kürt ileri gelenlerinin siyasal ve diplomatik işişkileri ve faaliyeleri hakkında belgelerin yer aldığını not etmek gerekiyor. Bilhassa Kürt entelejansiyası ve aktivistleri ile ilgili yapılacak biyog- rafi çalışmalarında bahse konu kataloglardan ziyadesiyle istifade edilebileceği kaydedilmelidir. 1915-1923 dönemindeki kataloglardaki bir kısım belgeler de, mütareke dö- neminde İstanbul ve Ankara hükümetlerine karşı Kürdistan’da cereyan eden Koçgiri, Alî Batê, Cemil Çeto ve Milli Aşireti isyanları ile İran Kürdistan’ında vukua gelen Simko İsyanı’na dair çok teferruatlı malumat vermektedir. Sözü edilen belgelerde mezkûr isyanların ortaya çıkış sebepleri; isyanlara destek veren aşiretler; isyanların yayıldıkları alanlar; İstanbul, Ankara ve Tahran hü- kümetlerinin isyanlara karşı tutumu ve isyanları bastırma yöntem ve süreçleri; isyanlarda Kürt yerleşim birimlerinin uğradığı tahribat ve en nihayetinde söz konusu isyanlarda hayatını kaybeden insan sayısı gibi bilgilere ulaşmak müm- kündür. Son tahlilde, Osmanlı ve Kaçar imparatorluklarının tarih sahnesinden çe- kildiği, yerine Türkiye, İran, Irak ve Suriye ulus-devletlerinin temellerinin atıl- dığı ve dolayısıyla Kürdistan’ın dört parçaya bölündüğü 1915-1923 dönemi ile ilgili Osmanlı arşivlerinde yer alan binlerce belgenin ‘Kürt ve Kürdistan Mese- lesi’nin ortaya çıkması ve şekillenmesi ile ilgili çok mühim bilgiler barındırdı- 290 291 — —