كيف سُجِّل عدد سكان الأكراد في السالنامات العثمانية؟

المصادر

1. مج. 4، ص. 262 — OSMANLI MATBUATI VE SÜRELİ YAYINLAR

   KÜRT TARİHİNİN KAYNAKLARI Ecnebi 760 1.802 2.562 Yahudi 4.226 5.127 9.353 Yabancı 2.054 2.843 4.897 Toplam 59.462 60.349 Genel Toplam: 119.811 Salnamelerin çoğunda yer alan nüfus verileri İslam ve gayrimüslim başlık- ları altında oluşturulup sadece gayrimüslimler millet ve mezheplere göre ay- rıca tasnif edilmiştir. Örneğin, gayrimüslimler Tablo. 6’da da görüldüğü üzere Rum, Ermeni, Yahudi, Süryani, Nesturi ve bazen de mezheplere göre Katolik, Protestan, Gregoryan şeklinde ayrı ayrı kayıtlara geçirilmiştir. Bu yüzden Müs- lüman nüfusu oluşturan Kürt, Türk, Arap, Acem, Çerkez gibi milletlerin kesin nüfus sayısını belirlemek güçtür. Bazı vilayet salnameleri ise vilayet dâhilin- deki Müslüman milletlerin sayısını zikretmese de hangi milletlerin o vilayet sınırlarında yaşadığını aktarmıştır. Örneğin, Halep Vilayet Salnamesi’nde İs- lam ahalisinin Türk, Arap, Türkmen, Çerkez ve Kürtlerden oluştuğu belirtil- miştir.811 Yine Bağdad Vilayet Salnamesi’nde de vilayetin mevkii, hududu ve yüzölçümü ve nüfusu başlığı altındaki kısımda 1.300.000 nüfuslu Bağdad için “mezkûr nüfusun büyük kısmı Arap ve kalanı Kürd, Türk ve muhtelif kavimler- dendir” şeklinde bir ibareye yer verilmiştir.812 Salnamenin bir diğer yerinde ise “vilayetin çoğunluğu neseplerini korumuş olan Arap aşiretleri ve bir kısmını Kürd ve Türk unsurları terkip eder” şeklinde yine Kürt nüfusun varlığı işaret edilmiştir.813 Yine Bağdad’a bağlı Hanekin için “ahalisinin büyük kısmı Kürd aşiretlerinden ve bir kısmı Türk, Acem ve Araplardan oluşur” denmiştir.814 Bit- lis Vilayeti’nin Muş Sancağı’na bağlı Malazgird Kazası içinse “mecma-i Ekrad” tabiri kullanılmıştır.815 Hatta 1912 yılına ait örneklerden anlaşılacağı üzere mil- letlerden bahsedilirken ilk dönem salnamelerinde yer almayan “ırk” kelimesi dahi kullanılmıştır. Bu tabirin tercih edilmesi, II. Meşrutiyet döneminde İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin de etkisiyle düşünsel literatüre yeni kelimeler girme- siyle yakından ilgilidir. Milliyet esaslı nüfusun salnamelerde geçen detaylı ak- tarım biçimlerinden bir örneği aşağıdaki gibidir: Musul ahalisi Arap, Türk, Kürd, Keldani, Süryani, İsraili biraz da Er- meni olmak üzere yedi ırk olup bunlardan ilk üçü Müslim ve diğer üçü de Hristiyan’dır. İsraililer ise Musevi’dirler. Hristiyanların büyük kısmı Katolik mezhebine mensup olup kalan kısmı Ortodoks ve cüzi bir kıs- mı da Protestan’dır. Cinsiyet [ırk] yönüyle Kürtler arasında bulunan Ye- 811 Halep Vilayet Salnamesi, Hicri 1326/Miladi 1908, s. 202. 812 Bağdad Vilayet Salnamesi, Hicri 1325/Miladi 1907, s. 184. 813 Bağdad Vilayet Salnamesi, Hicri 1325/Miladi 1907, s. 191. 814 Bağdad Vilayet Salnamesi, Hicri 1325/Miladi 1907, s. 243. 815 Bitlis Vilayet Salnamesi, Hicri 1310/Miladi 1892, s. 206. 262 —

2. مج. 4، ص. 264 — OSMANLI MATBUATI VE SÜRELİ YAYINLAR

   KÜRT TARİHİNİN KAYNAKLARI Salnamelerden hareketle vilayetlerdeki Kürt nüfusunun bir diğer tespit yolu da vilayetlerde konuşulan dillerdir. Vilayetlerde konuşulan dillere dair bilgi- ler genelde vilayet, sancak ya da kazanın umumi tarihi içerisinde verilir. Bazı salnamelerde ise “Elsine” yani “Lisanlar” başlığı altında ayrı bir bölüm oluş- turulmuştur. Halep Salnamesinin bu türden ilgili kısımları şöyledir: “Halep merkezinde ahalinin dili Arapça ise de çoğunlukla Türkçe ve biraz Fransızca kullanılır. Halep Sancağı’nın çoğu mahallerinde ve Maraş, Urfa sancaklarında kullanılan dil Türkçedir. Halep Sancağı’nın birkaç kazasında ahali genellikle Arapça; Halep, Urfa, Maraş sancaklarında bazı aşiretler Kürtçe ve bazı ma- hallerde sakin Çerkez muhacirler de Çerkezce konuşur.”817 Bu dönemde Ha- lep Sancağı Halep, Ayıntab, Kilis, İskenderun, Antakya, Bilan (Belen), Harem, Cisr-i Şugur, İdlib, Mare, Bab, Cebel-i Sem’an, Menbic ve Rakka kazaları; Urfa Sancağı Urfa, Birecik, Rum Kale, Suruc ve Harran kazaları ve Maraş Sancağı da Maraş, Elbistan, Zeytun, Andırın ve Pazarcık kazalarından oluşmaktaydı. Mu- sul Vilayetine bağlı bazı bölgeler içinse aşağıdaki nitelendirmeler yapılmıştır. Akre Kazasının bir kısım ahalisi Keldani, Süryani ve İsraili olup ka- lanı tamamen Kürdlerdir. Mahalli lisan Kürtçe olup kazanın ileri ge- lenleri Türkçe okuryazardır. Kaza ahalisi arasında bulunan Herki aşi- reti tamamen ve Suriciler kısmen göçerdirler. Kasaba ahalisi kısmen zanaat ve ticaretle ve kısmen bağcılık ve ziraatla ve köy ahalisi de ge- nelde ziraat ve çiftçilikle, bazıları da hayvancılıkla meşguldür. Duhok Kazasının ahalinin geneli Kürdlerden oluşur. Bir miktarı da Keldani ve İsrailidir. Buradaki Ertuş ve Doski aşiretleri göçerdir. Bu aşiretler yazın Hakkâri taraflarındaki yaylalarına gider. Kışın da kazaya geri gelirler. İmadiye Kazası ahalisinin büyük kısmı Kürdlerden oluşur. Meşhur Şi- rin Dağı’nın bir kolu buradan geçer. Kaza ahalisinin büyük kısmı Kürd- dür. Burada ayrıca Keldani, Nesturi, İsraili ve Yezidiler de bulunur. Bu- radaki mahalli dil Kürtçe’dir. Zaho’nun çoğunluğu Kürdlerden oluşur. Kalanı ise Keldani ve İsraililerdir.818 Bazı kazalarda ise nüfus daha da heterejon bir yapıdadır. Örneğin, Bitlis vilayetine bağlı Ahlat kazasında Türk, Kürt, Çerkez ve Ermeniler yaşamaktay- dı.819 Diyarbekir Vilayeti içinse “Diyarbekir’in ahalisi bu dönemde resmi dil sta- tüsündeki Osmanlıca konuşmakla birlikte çoğu Kürtçe ve bir kısmı da Arapça bilmektedir” şeklindeki nitelendirme yapılmıştır.820 Yine Mardin Sancağında yaşayan ahalinin Türkçe, Arapça ve Kürtçe dillerinde konuştukları da salna- 817 Halep Vilayet Salnamesi, Hicri 1326/Miladi 1908, s. 203. 818 Musul Vilayet Salnamesi, Hicri 1330/Miladi 1912, s. 194-216. 819 Bitlis Vilayet Salnamesi, Hicri 1310/Miladi 1892, s. 184. 820 Diyarbekir Vilayet Salnamesi, Hicri 1301/Miladi 1884, s. 74-76. 264 —