Zilan

Zilan, Diyarbekir'den serhad bölgesine uzanan kadim bir Kürt aşiretidir. Osmanlı arşiv belgelerinde, özellikle mühimme defterlerinde, çoğunlukla Bisyan (Besyan) ve Bociyan aşiretleriyle birlikte anılır.

Osmanlı arşiv kaynakları, Güney Kürdistan'dan Kuzey Kürdistan'a yönelen aşiret hareketliliği içinde Zilan'ın konumunu ortaya koyar. Halep ve Diyarbekir'den serhad bölgesine -Erzurum, Kars, Revan, Bayezid ve Muş taraflarına- göç eden büyük aşiretler arasında Zilan da yer almaktaydı; aynı çerçevede Van eyaletindeki Milan aşireti de en büyük aşiretlerden biri olarak zikredilir (Cilt 3, s. 13). Bu hareketlilik, göçebe Kürt aşiretleriyle yerleşik Kürtler arasındaki sürtüşmelerle de iç içe geçmişti.

Zilan, devletin taşradaki mali düzeniyle yakından ilişkiliydi. 979/1571 tarihli kayıtlarda Zilan, Bisyan ve Bociyan aşiret mensuplarının mirî malı tahsil etmekle görevlendirildikleri görülür (Cilt 3, s. 13). Ne var ki Kürt aşiretleri ile taşrada vergi tahsil eden devlet memurları arasında dönem dönem (991/1583) sorunlar çıkmış, hatta aşiret mensupları zaman zaman vergi tahsildarlarını öldürmüştür (Cilt 3, s. 13).

Asayişle ilgili kayıtlar da Zilan'ın adını anar. Erzurum Beylerbeyi'ne gönderilen bir emirde, Hınıs livasında Zilan ve diğer aşiret taifelerinden Hızır adlı kişinin üç yüz adamla reayanın mallarını gasp ve garet ettiği ifade edilmiş; merkezî yönetim, bu aşiretlere karşı koyamayan reayanın korunması için gerekli önlemlerin alınmasını ve aşiretlerden sorumlu olan Behlül Bey'in suçluları tespit edip yakalamasını emretmiştir (Cilt 3, s. 13-14).

Aşiretin siyasi varlığı 20. yüzyıl başlarına da uzanır. Birinci Dünya Savaşı sonrasında, Vilayat-ı Şarkiye'nin geleceğine dair tartışmaların yoğunlaştığı 1919'da, Zilan Aşireti Reisi Ali Ağa, Sipki Aşireti Reisi Abdülmecid Ağa ile birlikte 15. Kolordu Kumandanı Kâzım Karabekir Paşa'ya yazılar göndermiş; bu yazışmalar bölgenin Ermenistan'a terki yönündeki söylemlere karşı tepkiyi yansıtmaktadır (Cilt 3, s. 141).