کورد لە کوێ دەژین؟

سەرچاوەکان

1. بەرگی 2، ل. 4 — İSLAMÎ DÖNEM COĞRAFYA VE SEYAHAT KİTAPLARI

   KÜRT TARİHİNİN KAYNAKLARI İSLAMÎ DÖNEM COĞRAFYA VE SEYAHAT KİTAPLARI 1.5.3. Ez-Zahirî (ö. h. 8873/ m. 1486)......................................................................................................88 3.1.1.5. Bîsütûn Dağları............................................................................................................................164 1.5.4. İbn’ül-Verdî (ö. h. 861/ m. 1457).....................................................................................................89 3.1.1.6. Lor Dağları...................................................................................................................................164 1.5.5. el-Himyerî (ö. h. 900/ m. 1495)......................................................................................................89 3.1.1.7. Sincar Dağı...................................................................................................................................164 3.1.1.8. Cudi Dağı......................................................................................................................................165 İKİNCİ BÖLÜM 3.1.1.9. Çölemerik ve Çevresindeki Dağlar........................................................................................165 KÜRTLERİN KÖKENİ VE YURTLARI 3.1.1.10. Summak Dağı............................................................................................................................166 3.1.2.Nehirler.............................................................................................................................................167 2.1. KÜRTLERİN KÖKENİ......................................................................................................................95 3.1.2.1. Dicle Nehri ve Kolları.................................................................................................................167 2.1.1. Nuh’un Oğulları Kürtler................................................................................................................96 3.1.2.2. Fırat Nehri ve Kolları.................................................................................................................169 2.1.2. Cinlerin Çocukları Kürtler...........................................................................................................97 3.1.2.3. Aras Nehri.....................................................................................................................................170 2.1.3. Kürtler Arap Kökenlidir................................................................................................................98 3.1.2.4. Zerenruz Nehri.............................................................................................................................171 2.1.4. Kürtler Pers Kökenlidir................................................................................................................100 3.2. KÜRT BELDELERİ: ŞEHİRLER, KABİLELER VE MİMARİ ESERLER.........................171 2.1.5. Kürtler Kürt’tür...............................................................................................................................103 3.2.1. Cibal Bölgesindeki Yerleşim Merkezleri..................................................................................171 2.2. KÜRTLERİN YURTLARI..............................................................................................................105 3.2.1.1. Ebher..............................................................................................................................................172 2.2.1. Cibal Bölgesinde Kürtler.............................................................................................................108 3.2.1.2. Zencan...........................................................................................................................................172 2.2.1.1. Ayşanî Mîrliği: (h. 300-350/ m. 912-961)..................................................................................113 3.2.1.3. Suhreverd......................................................................................................................................173 2.2.1.2. Hasneveyh Mîrliği (h. 348-406/ m. 959-1015)........................................................................114 3.2.1.4. Hemedan.......................................................................................................................................173 2.2.1.3. Anazî Mîrliği (h. 381-511/ m. 991-1117)......................................................................................114 3.2.1.5. İsbahan (İsfahan).........................................................................................................................174 2.2.1.4. Hezbânî Mîrliği (h. 437-534/ m. 1046-1139)............................................................................115 3.2.1.6. Dinver............................................................................................................................................177 2.2.2. Ermenistan, Azerbaycan ve Ran Bölgelerinde Kürtler.......................................................115 3.2.1.7. Karmisin (Kirmanşahan)...........................................................................................................177 2.2.2.1. Azerbaycan Kürt Deysem Mîrliği..........................................................................................120 3.2.1.8. Kasr-ı Şirin....................................................................................................................................178 2.2.2.2. Revvadiye Mîrliği, H. 337-463/ M. 948-1071..........................................................................120 3.2.1.9. Kangaver (Kasru el-Lusûs).......................................................................................................178 2.2.2.3. Şeddadîye Mîrliği (h. 340-595/m. 951-1198)...........................................................................121 3.2.1.10. Samara........................................................................................................................................178 2.2.3. Cezîre Bölgesinde Kürtler...........................................................................................................121 3.2.1.11. Nihavend.....................................................................................................................................179 2.2.3.1. Dustekî-Mervanî Kürt Devleti.................................................................................................127 3.2.1.12. Şehrezor......................................................................................................................................180 2.2.3.2. Cezîre’de Siyasal Güç Mücadeleleri ve Eyyûbîler............................................................128 3.2.1.13. Erbil..............................................................................................................................................182 2.2.4. Fars Bölgesinde Kürtler...............................................................................................................128 3.2.1.14. Hulvan.........................................................................................................................................183 2.2.5. Horasan Bölgesinde Kürtler.......................................................................................................134 3.2.2. Ermenistan, Azerbaycan ve Ran’daki Yerleşim Merkezleri..............................................185 2.2.6. Kirman Bölgesinde Kürtler........................................................................................................136 3.2.2.1. Berdaa............................................................................................................................................185 2.2.7. Huzistan Bölgesinde Kürtler......................................................................................................137 3.2.2.2. Duveyn (Dubeyl)........................................................................................................................187 2.2.8. Irak Bölgesinde Kürtler................................................................................................................138 3.2.2.3. Urumiye.......................................................................................................................................188 2.2.9. Suriye/Bilad-ı Şam’da Kürtler....................................................................................................139 3.2.2.4. Hoy.................................................................................................................................................189 2.2.10. Mısır Bölgesinde Kürtler...........................................................................................................151 3.2.2.5. Salmas..........................................................................................................................................189 3.2.2.6. Ahlat.............................................................................................................................................190 ÜÇÜNCÜ BÖLÜM 3.2.2.7. Erzen..............................................................................................................................................192 KÜRT DİYARLARI: COĞRAFYA, TOPLUMSAL HAYAT VE MİMARİ 3.2.2.8. Bitlis..............................................................................................................................................193 3.2.2.9. Muş................................................................................................................................................194 3.1. COĞRAFYA: TABİAT VE YÜZEY ŞEKİLLERİ........................................................................161 3.2.2.10. Zozan...........................................................................................................................................195 3.1.1. Dağlar................................................................................................................................................161 3.2.3. Cezîre Bölgesindeki Yerleşim Merkezleri..............................................................................195 3.1.1.1. Nihavend Dağları.........................................................................................................................162 3.2.3.1. Amîd..............................................................................................................................................195 3.1.1.2. Demavend Dağı...........................................................................................................................162 3.2.3.2. Meyyafarikin...............................................................................................................................197 3.1.1.3. Mazenderan Dağları..................................................................................................................163 3.2.3.3. Siirt...............................................................................................................................................200 3.1.1.4. Kirman, Hemedan ve Etraflarındaki Dağlar.......................................................................163 3.2.3.4. Cizre (Cezîretu İbn Ömer)......................................................................................................201 6 7 — —

2. بەرگی 1، ل. 20 — ANTİKÇAĞ VE İSLAMÎ DÖNEM KAYNAKLARI

   ANTİKÇAĞ ve İSLAMİ DÖNEM KAYNAKLARI ları Van Gölü’nün doğu ve kuzey doğusunda tarif etmektedir. Özellikle Büyük İskender’in İran seferlerine değinen kaynaklar bu halkla ilgili kimi zaman yü- zeysel ve/ya birbirini tekrar eden bilgilere yer verirken kimi zaman daha fazla detay ihtiva etmektedirler. Literatürde, bahse konu coğrafyada yaşayan kav- min veyahut kavimlerin antik Kürtlerin ataları olduğuna dair analizler bulun- maktadır.5 Mardia, Media, Kardukhia (Corduene, Korduk/Korçeyk ve Beth Qardu), Adiyabene ve hatta Armenia tarihi coğrafyası da en nihayetinde Kürtleri hem tarihsel hem de sosyo-kültürel olarak ilgilendirmektedir. Fakat etnik olarak Kyrtilerle Kardukhialıların birbirinden farklı gruplar olduğu yönünde lite- ratürde bir tartışmanın bulunduğu da kaydedilmelidir.6 Bunun yanında Kürt tarihi ve coğrafyası yalnızca yukarıda adları listenen kavimlerle veya coğrafya ile sınırlı değildir. Kabaca Büyük ve Küçük Zap nehirleri arasında olan Adiya- bene’nin sakinlerinden biri de Kürtler olmalıdır.7 Dolayısıyla antik Kürt tarihini Mard, Med, Kardukhia (Corduene/Gordyene), Adiyabene ve hatta Armenia ile bir bütün olarak okumak gerekir. Kürt tarihinin İslam öncesi dönemine, yani antik döneme odaklanan bu bölüm, kabaca Herodotos’tan MS. 700’lerin başlarına kadar olan dönem ara- lığında kaleme alınan yazılı eserlere istinaden hazırlanmıştır. Dolayısıyla eski Mezopotamya uygarlıklarından Pers İmparatorluğu’nun kuruluşuna (MÖ. 550) kadar yaklaşık olarak 2500 yıllık zaman diliminde üretilen ve günümüze kadar gelebilen yazılı tablet veya arkeolojik materyaller, bu bölümün muhtevasına dâhil edilmemiştir.8 Buradan hareketle, bu bölümde, İslam öncesi Kürt tari- hinin açığa çıkarılmasında önemli bir yeri olan Grekçe, Latince, Eski Persçe, Orta Persçe, Süryanice ve Ermenice kaynaklardan ilgili olanların bu çalışmaya dâhil edildiği tekrar vurgulanmalıdır. Kürtlerin tarihsel süreçte yayıldığı Me- zopotamya, Armenia, Media, Persia/İran, Suriye ve Anadolu coğrafyalarına dair geniş malumatın bulunduğu Grekçe ve Latince kaynaklarda Kürtlerle iliş- kilendirilebilecek Media, Mardia, Cyrtiler, Cossalılar ve Kardukhia/Corduene gibi coğrafya ve kavimlerle ilgili geniş bilgiler yer almaktadır. Büyük İskender’in seferlerini konu alan kaynakların büyük bir çoğunluğu Grekçe yazılmıştır ve bunların da muhtevası birbirlerinden pek farklı değildir. Genellikle Akdeniz dünyası, Avrupa, Afrika ve Asya coğrafyası ile Roma İmparatorluğu tarihini konu alan Latince kaynaklar Roma’nın doğu seferleri ve İran imparatorlukla- rıyla olan münasebetlerinden dolayı yukarıda söz konusu edilen coğrafyalar Naxarar System, Lisbon 1970 (s. 322.) 5 Bazil Nikitin, Kürtler (çev. H. Demirhan ve C. Süreyya), Deng Yayınları-İstanbul. 2013 (öz. bkz.32-39). 6 Adontz/Garsoian, bu iki grubun etnik olarak birbirinden farklı ancak komşu olduklarını ve Armenia coğrafya- sına bir şekilde yerleştiklerini idda eder. Bkz. Adontz/Garsoian a.g.e. s. 323. 7 Irak’ta Arap dönemi başlamadan önce doğrudan eski Semitik kökenden diğer İrani dilllere yabancı ancak Kürt- çeye giren bazı sözcükler bunun delillerinden biri sayılabilir. Bkz. Wilhelm Eilers, “Iran and Mesopotamia”, in Cambridge History of Iran, Vol.3-1 (ed. Ehsan Yarshater), Cambridge 1983: 481-504 (öz. bkz. S. 496). 8 Bu konuyla ilgili bir değerlendirme için bkz. Fersed Meri, “İslam Öncesi Kürt Tarihi Kaynakları ve Kürtlerin En Eski Tarihi”, (ed. A. Demircan ve M. Akbaş), Kürtler (Tarih), Nida Yayınları, İstanbul 2015, s. 23-57. 20 —