دەربارە

کورد، کە یەکێکە لە گەلە ڕەسەنەکانی (ئۆتۆکتۆن) ئێران و مێزۆپۆتامیا، ئەمڕۆ بە زۆری لە جوگرافیای مێژوویی کوردستاندا دەژین، کە هەندێک ناوچەی تورکیا و ئێران و عێراق و سووریا دەگرێتەوە. ژمارەیەکی بەرچاوی دانیشتووانی کوردیش لە قەفقاس و ئاسیای بچووک و ئەورووپا و ئەمریکا و لە جوگرافیا جیاوازەکانی زەویدا ژیانی خۆیان بەردەوام دەکەن. مەزەندە دەکرێت ژمارەی کوردەکان ئەمڕۆ نزیکەی پەنجا ملیۆن بێت؛ هەرچەندە لە ئەنجامی ڕێکخستنە نێودەوڵەتییەکانی کۆتایی سەدەی ١٩ و سەرەتای سەدەی ٢٠دا نەیانتوانیوە بە ناوی خۆیانەوە پێکهاتەیەکی سیاسی دامەزرێنن، بەڵام لە سەردەمە کۆنەکانەوە تا ئەمڕۆ چەندین خانەدان و دەوڵەتی جیاواز لە گەورەیی و تەمەندا دامەزراندووە. بەهۆی ئەو جوگرافیایەی تێیدا دەژین، کوردەکان بە وەرگرتنی باوەڕە جیاوازەکان لە ڕووی ئایین و مەزهەبەوە فرەچەشنییان لە خۆ گرتووە و لە بواری ئەدەبیاتێکی زارەکی و نووسراودا کە لەسەر شێوەزارە جیاوازەکانی زمانی کوردی بنیات نراوە خاوەنی دەوڵەمەندییەکی گەورە بوون. ئەو دەوڵەتە نەتەوەییانەی کە بەسەر جوگرافیای نیشتەجێبوونی کوردەکاندا دەسەڵاتیان دامەزراند، لە لایەکەوە بە پەیڕەوکردنی سیاسەتێکی کولتووری ئاسیمیلاسیۆنیست و یەکخەر، فۆلکلۆر و مۆسیقا و تەلارسازی و بەرهەم و کەڵەکەبوونی ئەدەبی و فەلسەفی و کولتووری کوردەکانیان وەک کولتووری نەتەوەیی خۆیان تۆمار کرد. لە لایەکی ترەوە، بێبەشکردنی کوردەکان لە پێگەیەکی سیاسی وای کرد کە جگە لە توندوتیژی جەستەیی و کولتووری کە لە ئاستە جیاوازەکاندا ئەنجام دراوە، ڕووبەڕووی توندوتیژییەکی گوتاریش ببنەوە کە ئامانجی شێواندنی تێگەیشتنیان لە خۆیان بووە.

ئەو کوردانەی کە بە ڕێکخستنی سیاسی نێودەوڵەتی بێ دەوڵەت هێڵرانەوە، لەسەر بنەمای تێگەیشتنێکی لەم جۆرە، هەوڵ درا بە تێزە مێژووییەکانی دەوڵەتە نەتەوەییەکان «بێ مێژوو»یش بکرێن؛ بەڵام ئەم هەوڵانەی نکۆڵی سیاسی و مێژوویی بە کارەکانی توێژەرانی کورد و نێودەوڵەتی شکستیان پێ هێنرا. لەسەر ئەمە، «زاناکانی» دەوڵەتە باڵادەستەکان لە جیاتی ڕەتکردنەوە و نکۆڵی، ستراتیژییەکی گوتارییان پەرەپێدا کە تێیدا بنیاتنانە مێژوویی و کولتوورییەکانی کوردەکان بە زمانێکی سووکایەتیئامێز نوێنەرایەتی دەکران. لەم نوێنەرایەتییە داگیرکارییەدا — کە ناچار بوو خۆی نوێ بکاتەوە لەو ساتەی ئەوەی نوێنەرایەتی دەکرێت دەستی کرد بە قسەکردن بە ناوی خۆیەوە — مێژووی کورد هەرچەندە نادیدە نەگیرا، بەڵام لە ناو فەرهەنگۆکێکی «نەبوون» و «ناتەواوی» و «دڕندەیی و خراپەکارییەک» کە لە پێگەیشتوویی بێبەش بوو، لە نوێوە بنیات نرایەوە.

لەبەر ئەم هۆکارانە، تا ماوەیەکی نزیک، ئەو «مێژووی کوردە»ی کە بە نادیدەگرتنی سەرچاوە سەرەکییەکان لە ناو دووانەی «نکۆڵی» و «سەلماندن»دا گیر خرابوو، هێشتا نەیدەکرا بە شێوەیەکی تەواوگەرایانە، بە دیدگا و میتۆدێکی ئەکادیمی، بە شێوەی کرۆنۆلۆژی و پۆلێنکراو باس بکرێت. لەم چوارچێوەیەدا، وەڵامی ئەو کارانەی دەوڵەتە نەتەوەییە باڵادەستەکان کە لەسەر ڕەتکردنەوە و نکۆڵی و نادیدەگرتن و شێواندنی بوون و مێژووی کورد بنیات نرابوون، بەو لێکۆڵینەوانە درایەوە کە هەندێک توێژەری کورد بە زۆری بە دۆخێکی دەروونی بەرگرییانە نووسیویانن. لە پاڵ ئەمانەشدا دەبێت دان بەوەدا بنرێت کە لە سەرەتای ساڵانی ١٩٩٠ەوە، بە پەیوەست بە نێودەوڵەتیبوونی پرسی کورد لە جوگرافیا جیاوازەکاندا، لە تورکیا و ئێران و عێراق و سووریا و هەروەها لە ئەورووپا و ئەمریکاش ژمارەیەکی بەرچاو لێکۆڵینەوە لەسەر مێژووی کورد بە دیدگا و میتۆدێکی زانستی نووسراون و زانیارییەکی ڕەخنەگرانەتر بەرهەم هاتووە. بەڵام لەبەر ئەوەی ئەم لێکۆڵینەوانە لەسەر سەردەمێکی دیاریکراو، ناوچەیەکی جوگرافی، دەوڵەتێک یان خانەدانێک چڕ بوونەتەوە، لە دەربڕینی مێژوویەکی تەواوگەرای کورد دوورن. ئەم دۆخە نووسینی بیبلیۆگرافیایەکی تەواوگەرای مێژووی کوردی وەک پێویستییەک دەرخست.

باوەڕمان وایە کە یەکەم و گرنگترین مەرجی بەرجەستەکردنی گەشتی کوردەکان لە مێژوودا لە سەردەمە کۆنەکانەوە تا ئەمڕۆ، بە دیدگا و میتۆدێکی زانستی و ئەکادیمی، ئەوەیە کە سەرچاوە سەرەکییەکانی پەیوەست بە کوردەوە بدۆزرێنەوە و بخرێنە بەردەستی توێژەران. کارێکی لەم جۆرە ناچارە هەم ئەو بەڵگە و تۆمارانە لەبەرچاو بگرێت کە کوردەکان خۆیان دەربارەی مێژووی خۆیان دروستیان کردوون، هەم ئەو ئەرشیف و بەڵگانەش کە یەکە سیاسییە جیاوازەکان کە کوردەکانیان خستووەتە ژێر دەسەڵاتی خۆیانەوە بەرهەمیان هێناون. ئەرشیفەکانی ئەم دەوڵەتە باڵادەستانە بە سروشتی خۆیان بەپێی پێداویستییەکانی ئەو دەوڵەتانە نووسراون و دیدگای خۆیان ڕەنگ دەدەنەوە. سەرباری ئەمە، ئەوەش ڕاستییەکی بنەڕەتییە کە ئەرشیفەکانی دەوڵەتە باڵادەستەکان دەربارەی کورد و کوردستان لە هەندێک سەردەم و بابەتدا زۆر «قسەخۆش»ن، بەڵام لە هەندێک سەردەم و بابەتی تردا «بێدەنگ» دەمێننەوە. لەم ڕاستییەوە، پێویستی هەڵسەنگاندنی ئەرشیفەکانی دەوڵەتە باڵادەستەکان بە دیدگایەکی بەراوردکارانە و پەیوەستکارانە دەرکەوت.

سەرچاوە سەرەکییەکانی پەیوەست بە کورد و کوردستان، لە پرۆسەی مێژوودا لە وڵاتانی جیاواز، لەلایەن دەوڵەتانی جیاوازەوە، بە ئەلفوبێی جیاواز و بە زمانی جیاواز بەرهەم هێنراون. لەم ڕاستییەوە، دۆزینەوەی سەرچاوە سەرەکییەکانی دەربارەی کورد و کوردستان وەک ئامانجێکی لەپێشینە دەردەکەوێت. ئەو سەرچاوانەی کە لە سەردەمە کۆنەکانەوە تا ئەمڕۆ زانیاری دەربارەی کورد و جوگرافیای کوردستان دەدەن و بە ئەلفوبێی جیاواز لە یەکتر نووسراونەتەوە — بە یۆنانی، لاتینی، پەهلەوی، عەرەبی، فارسی، کوردی، تورکی، ئەرمەنی، سریانی، ئینگلیزی، ئەڵمانی، فەڕەنسی، ئیتالی، ڕووسی و زمانە جیاوازەکانی تر — لەلایەن ئەو مێژووناسانەوە کە ئەلفوبێ و زمانی سەرچاوەکان دەزانن و لە بواری خۆیاندا پسپۆڕن دەدۆزرێنەوە و شی دەکرێنەوە و دەخرێنە ناو پڕۆژەکەوە. ئەم کارە کە بە بەشداری نزیکەی چل توێژەر کە لە وڵاتانی جیاوازدا کارەکانیان بەردەوام دەکەن بەرهەم دێت، لە هەمان کاتدا لیستێکی ئەو ئەرشیف و کتێبخانانەش کە لە جوگرافیا جیاوازەکانی زەویدا سەرچاوە سەرەکییەکان لە خۆ دەگرن دەخاتە خزمەتی توێژەران.

هەر لەم پاساو و نیگەرانییانەوە، ئەم پڕۆژەیە کە بە تەواوی لەلایەن توێژەرانی خۆبەخشەوە ئامادە دەکرێت، ئامانجی دۆزینەوە و کۆکردنەوەی هەموو جۆرە سەرچاوە نووسراوەکانە — هەموو کتێب، کرۆنیک/ڕووداونامە، گەشتنامە، ڕیسالە، پڕۆتۆکۆل/تۆمار، ئامار، ساڵنامە، دەفتەر، ڕۆژنامە، گۆڤار، ڕاپۆرت، بەڵگە و هاوشێوەکانیان — کە لە سەدەی شەشەمی پێش زایینەوە تا ساڵی ١٩٨٠ زانیاری دەربارەی کورد و کوردستان دەدەن. یەکێک لە ئامانجەکانیش ئەوەیە کە بە داتاکانی بەدەستهاتوو لە کۆتایی پڕۆژەکەدا، زنجیرە کتێبی بە ناوی سەرچاوە سەرەکییە نووسراوەکانی مێژووی کورد: بیبلیۆگرافیای شیکارانە و تێبینیدار بڵاو بکرێتەوە. هیوا دەخوازرێت کە پڕۆژەکە، لە دوای دۆزینەوە و کۆکردنەوەی ئەرشیف و کتێبخانە و سەرچاوە یەکەمەکانی دەربارەی کورد و کوردستان، نووسینی مێژوویەکی تەواوگەرای کورد ئاسانتر بکات.