Çemişgezek

Çemişgezek, Osmanlı döneminde Diyarbekir bölgesinde yer alan ve Kürt mîrleri tarafından yönetilen bir idari birim (sancak/liva) olup, zaman içinde kaza statüsünde Dersim ve Mamüretülaziz bölgesine bağlanmıştır. Yurtluk-ocaklık ve hükümet sistemiyle idare edilen Kürt vilayetlerinden biri olarak Osmanlı arşiv kaynaklarında sıkça anılır.

Osmanlı tahrir geleneğinde Çemişgezek, defterlere konu olan başlıca Kürt idari birimlerinden biridir. 937/1530 tarihli Vilayet-i Diyar-i Bekr ve ‘Arap ve Zü’l-Kadiriyye Defteri’nde Amid, Mardin, Sincar, Musul, Arabgir, Ergani, Çermük, Siverek, Kiğı, Harput ve Ruha ile birlikte bir sancak olarak kaydedilmiştir (Cilt 3, s. 20). Aynı şekilde Diyarbekir’e bağlı livaların köy hasılatları ve vergi kalemlerini içeren tahrirlerde Çemişgezek livasının yer aldığı görülür (Cilt 3, s. 21). Tapu Kadastro Genel Müdürlüğü fonunda bulunan 52 numaralı ve 975/1567-68 tarihli Çemişgezek Mufassal Defteri’nde liva; Şehir, Sebtoros, Ocacık, İpek, Gündüz, Çatalkale, Mazgird gibi idari birimleriyle ayrıntılı biçimde kaydedilmiştir (Cilt 3, s. 22). Amid Evkaf Defteri’nde ise Çemişgezek vakıflarına dair bilgilere rastlanmakta, liva Amid, Hısn-ı Keyf, Mardin, Ruha, Siirt, Harbrud, Nusaybin ve Birecik ile birlikte kayda geçirilmektedir (Cilt 3, s. 22).

Çemişgezek’in idari statüsü kaynaklarda iki ayrı biçimde belirir. Kamil Kepeci Tasnifi’ndeki kayıtlarda Eyalet-i Kürdistan’a bağlı birimler arasında; Cizre, İmadiye, Palu, Genç, Eğil, Sağman, Siirt gibi yerlerle birlikte sayılır (Cilt 3, s. 51). Buna karşılık başka bir kayıtta Hasankeyf, Harput, Siverek, Ergani, Nusaybin, Akçakale ve Sincar ile birlikte klasik Osmanlı sancakları statüsünde değerlendirilmiştir (Cilt 3, s. 51). Bu ikili görünüm, Osmanlı eyalet idari birimlerinin sık sık değiştiğini ve tahrir defterlerinden bu değişkenliğin izlenebildiğini gösterir (Cilt 3, s. 20).

Sancakta hanedan içi veraset ve idari statü meselelerine dair somut bir kayıt, Pir Hüseyin Bey ile ilgilidir. Mazgirt, Pertek ve Sağman sancaklarında tahrir yapılmak istendiğinde Pir Hüseyin’in çocukları bu duruma itiraz ederek merkezi idareye durumun sancak statüsüne aykırı olduğunu belirtmişlerdir. İtiraz sonucunda merkezden gönderilen belgede, babalarından mutasarrıf oldukları sancaklarına ve kardeşlerinin zeametlerine vilayet kâtibinin kimlik tebdil etmemesi ve diğer Kürdistan beyleri gibi tasarruflarında bırakılması hükmedilmiştir (Cilt 3, s. 50). Bu tür kayıtlar, Kürt beylerinin yurtluk-ocaklık statüsüyle babadan oğula geçen bir tasarruf düzeni içinde bölgeyi yüzyıllarca yönettiklerini ortaya koyar (Cilt 3, s. 50). Yurtluk-ocaklık, fetih sırasında bazı ümeraya hizmet ve itaatleri karşılığında ebedî biçimde sancak ve has yoluyla tevcih olunan, Kürdistan beyleri ve hâkimlerinin tasarruf ettiği bir statü olarak tanımlanmıştır (Cilt 3, s. 19).

Çemişgezek ve Kürt mîrleri hakkında kayda değer bilgi veren bir başka belge türü de müzehheb ferman ve beratlardır; bu belgeler Kürt tarihi ve Kürt mîrleri açısından önemli bilgiler içermektedir (Cilt 3, s. 51).

İdari coğrafya bakımından Çemişgezek geç dönemde kaza düzeyine inmiştir. Mamüretülaziz vilayetinin Dersim (Hozat) sancağı altında Ovacık, Çarsancak, Mazgird, Pağ ve Pülümür ile birlikte bir kaza olarak listelenmiş (Cilt 4, s. 119; Cilt 4, s. 261) ve istatistik kayıtlarında Çemişgezek kazası ayrı bir birim olarak yer almıştır (Cilt 4, s. 126). Bölgenin Kürt derebeyi geleneğine dair bir tanıklık ise, Çemişgezek, Pertek, Palu, Sason, Hizan ve Şirvan gibi yörelerde üç yüzü aşkın derebeyinin gâh sultanlara gâh emirlere tabi olarak hüküm sürdüğünü ve bu düzenin Sultan Mecid zamanında son bulduğunu aktarır (Cilt 4, s. 216).