Muş

Muş, tarihî Kürdistan coğrafyasının kuzeyinde, Bitlis ve Ahlat ile aynı bölgesel havzada yer alan ve Osmanlı arşiv kaynaklarında bir idarî birim (nahiye/sancak) olarak anılan yerleşim bölgesidir. İslamî dönem coğrafyacılarından Osmanlı tahrir defterlerine ve XIX. yüzyılın idarî düzenlemelerine kadar uzanan kaynaklarda adı geçer.

İslamî dönem coğrafya ve seyahat kitaplarında bölge, çoğu zaman komşu yerleşimlerle birlikte ele alınmıştır. Kaynaklar, içinde Ahlat (Hilat) ve Erciş gibi şehirlerin sayıldığı çok parçalı bir "Ermenistan" tarifi yaparken bu havzayı bir bütün olarak betimler; bu bölgelerin tek bir memleket içinde birleştirilmesinin nedeni olarak da aynı insanların burada birlikte yaşaması gösterilir. Söz konusu coğrafya, Kürtlerin Ermeniler, Azeriler ve başka etnik gruplarla birlikte İslam öncesinden sonrasına uzanan geniş bir tarih dilimi boyunca bir arada yaşadığı; çok etnili, çok dinli ve çok mezhepli bir bölge olarak tanımlanır (Cilt 2, s. 59).

Osmanlı arşiv belgeleri Muş'u doğrudan bir idarî birim olarak kaydeder. Mufassal Tahrir Defterleri'nde Muş; Gevar Selim, Gevaş, Karçikan, Ahlat ve Sarısu gibi yerlerle birlikte toplam 18 nahiyeden biri olarak görünür. Aynı bölgeye ilişkin defterlerde Bitlis vilayetine ait vakıf kayıtları da bulunmakta olup, bu kayıtlar Kürtlerin kültürel ve dinî yaşantısı hakkında önemli ipuçları vermesi açısından büyük önem taşır (Cilt 3, s. 23).

XIX. yüzyılda Muş, Osmanlı'nın bölgeyi yeniden düzenleme girişiminde merkezî bir konum kazanmıştır. Uzun süredir mütegallibenin elinde olduğu belirtilen Kürdistan bölgesinin Tanzimat'ın öngördüğü sistem dâhilinde düzenli biçimde idare edilmesi amacıyla "Kürdistan Eyaleti" adı verilen yeni bir idarî birim oluşturulmuştur. Bu birim, Diyarbekir Eyaleti ile Van, Muş ve Hakkâri Sancaklarının birleştirilmesiyle kurulmuştur (Cilt 4, s. 199).