Kerkük

Kerkük, tarihsel Kürdistan coğrafyasında, Osmanlı idari taksimatında Musul vilayetine bağlı bir sancağın merkezi olan şehirdir. Osmanlı döneminde sık sık Şehrizor (Süleymaniye) ile birlikte ya da onun bir başka adıyla anılmıştır.

Kerkük, Osmanlı arşiv kaynaklarında Kürtlerin yoğun olarak yaşadığı bölgeler arasında düzenli biçimde geçmektedir. Şehir, Musul, Şehrizor ve Erbil gibi yerleşimlerle birlikte tahrir (sayım) defterlerine konu olmuştur (Cilt 3, s. 25). Kerkük’e ait hem mufassal hem de icmal tahrir defterleri mevcut olup, bu defterler Tapu Kadastro Genel Müdürlüğü tasnifinde kayıtlıdır; aynı tasnifte Kerkük ve Musul’un yanı sıra Şehrizor’a (Süleymaniye) ait tahrir defterleri de bulunmaktadır (Cilt 3, s. 26).

Şehir, Mardin, Nusaybin, Ayntab, Erbil, Musul ve Hısnulekrad gibi çok sayıda Kürt yerleşim yerine ait Hurufat Defterleri arasında sayılır; bu defterler bölgedeki dinî, kültürel ve sosyal yapı hakkında bilgi sunar (Cilt 3, s. 34). 16. yüzyılın ikinci yarısından 19. yüzyılın sonlarına kadar Amid, Harput, Çemişgezek, Musul, Hısn-ı Keyf (Hasankeyf), Ruha ve Van gibi yerlerle birlikte Kerkük’te de yüzlerce tımar ruznamçe kaydına rastlanmaktadır (Cilt 3, s. 29). Cevdet tasnifinin maarif fonunda Musul, Ruha, Ayıntab, Malatya gibi şehirlerle birlikte Kerkük’teki medreseler hakkında çok sayıda kayıt; Nafia fonunda ise Bağdat, Basra, Musul, Kerkük, Hemedan ve Kirmanşah taraflarındaki menzillerde gidip gelen ulakların ücretlerine dair belgeler bulunur (Cilt 3, s. 44).

Bölgenin dinî hayatına dair önemli bir kayıt, Kerkük’teki Berzenci şeyhlerinin dergâhına ilişkindir; bu dergâh, Süleymaniye’deki Halidiyye tarikatının tekke ve medreseleriyle birlikte arşiv belgelerinde anılır (Cilt 3, s. 65). 19. yüzyılda Kerkük sancağındaki aşiretlerin faaliyetleri, Meclis-i Mahsus iradeleri içinde önemli bir belge grubu oluşturmaktadır (Cilt 3, s. 91).

Osmanlı süreli yayınları ve coğrafya eserlerinde Kerkük, Kürtlerle meskûn yerleşim merkezlerinin başlıcaları arasında Süleymaniye, Revanduz, Erbil, Siirt ve Urmiye ile birlikte sayılır (Cilt 4, s. 112). Dönemin bir coğrafya eserinde şehir şöyle tanımlanır: “Kürdistan’ın Musul Vilayetinde ve Musul’un 160 km güneydoğusundaki Sancağın merkezidir. Ahalisinin dörtte üçü Kürt ve kalanları da Türk, Arap ve sairdir” (Cilt 4, s. 113). Bir başka eserde de Musul mutasarrıflıkları arasında “Şehr-i Zor veya diğer ismiyle Kerkük” ile Süleymaniye gösterilmiştir (Cilt 4, s. 117).

Birinci Dünya Savaşı’nın sonunda Kerkük, bölgedeki egemenlik mücadelesinin merkezlerinden biri haline gelmiştir. İngiliz kuvvetlerinin ilerlemesi üzerine Musul Valisi Memduh Bey’in vekâleti Kerkük Kaymakamı’na bırakılmıştır (Cilt 3, s. 121). Versay’da (Sevr) şekillenen barış antlaşması taslağı çerçevesinde, Kerkük’ün İngilizlerce işgali ve Süleymaniye’de Şeyh Mahmud Berzenci hükümeti kurulması gibi gelişmelere ilişkin çeşitli belgeler arşivde yer almaktadır (Cilt 3, s. 143).