Kerkük

کەرکوک ناوەندێکی ئاڵای ناوچەی موسڵە لە ناوەندی ئیدارەی عوسمانی لە جوگرافیای کوردستانی مێژوویی. لە سەردەمی عوسمانیدا زۆر جار بە شارەزوور (سلێمانی) یان بە ناوێکی دیکە یاد دەکرێت. شار، مۆسڵ، شاهیریزۆر و ئەربیل لەگەڵ نیشتەجێبوونەکانی تریش لەژێر ناوی کتێبەکانی داڕشتنەوە بوون (جولەی ٣، لاپەڕە ٢٥). کتێبەکانی دەستکاری کە هەم موفاسل و هەم کۆمەلەی کەرکوک هەن، لە پۆلێنی بەڕێوەبەرایەتی گشتی کاسترای تاپۆ تۆمارکراون. ## لە تۆمارەکانی ئەرشیفدا لە نێو ژمارەیەکی زۆر لە کتێبی حروفات کە لە شوێنی نیشتەجێبوونی کوردەکان وەک شاری ماردین، نوسایبین، عینتاب، ئێربیل، موسڵ و حیسنوکراد دانراون؛ ئەم کتێبانە زانیاریان لەسەر پێکهاتەی ئایینی، کولتووری و کۆمەڵایەتی ناوچەکە دەدەن (کلتی ٣٤). لە نیوەی دووەمی سەدەی شانزەمەوە تا کۆتایی سەدەی نۆزدەهەم لە کەرکوکدا بە سەدان تۆمارکردنی فەرهەنگی تامیری هەیە، لەگەڵ شوێنەکانی ئەمید، حەرپوت، چەمەشگژەک، موسل، حیسنی قەیف (حەسەنکیف) ، ڕۆحە و ڤانکیف (کلٹی ٣، کلتی ٣٩). 29) ناوەندی زانینی پۆلێنکردنی جەودەت چەندین بەڵگەنامەی هەیە دەربارەی مەدرەسەکانی کەرکوک لەگەڵ شارەکانی مۆسڵ، ڕۆح، ئایینتاب، مالاتیا و ناوەندی نەفیا بەڵگەنامان لەسەر مووچەی ئەو کۆڵبەرانەی کە لە بەغدا، بەسرە، مۆسەل، کەرکوک، ھێمن و کرمانشاهەوە دەچن (توێ 3, لا 44). ## ژیانی ئایینی و ئاشیرەتەکان تۆمارێکی گرنگ لەسەر ژیانی ئاینی ناوچەکە پەیوەستە بە گۆڤاری شێخانی بەرزنی لە کەرکوک، کە لەگەڵ تەککەکە و مەدرەسەکانی مەزهەبی خەڵادییە لە سلێمانی لە بەڵگەنامەکانی ئەرشیفدا ئاماژە پێکراوە (گۆڤاری ٣، پەڕە ٦٥). چالاکییەکانی خێڵەکان لە ئاڵای کەرکوک لە سەدەی ١٩ دا کۆمەڵێک بەڵگەنامی گرنگ پێکدەهێنن لە ئیرادەی تایبەتی مەجلیس (گۆشەری ٣،پەڕە ٩١). ## لە بەرهەمەکانی جوگرافیا و بڵاوکراوەکانی سەردەمی عوسمانی و لە بەرهەمە جوگرافییەکاندا کەرکوک لەگەڵ سلێمانی، رەواندوز، ئێربیل، سیرت و ئورمیە لە ناوەندی سەرەکییەکانی نیشتەجێبوونەکانی کوردەکان دادەنرێت (جلد ٤، ١١٢). لە بەرهەمێکی دیکەشدا لە نێوان موسوڵمانانی موسوڵماندا <unk>شەھر-ی زور یان بە ناوی دیکەی کەرکوک و سلێمانی دەردەکەوێت (جلد ٤، پەڕە ١١٧). ## لە کۆتایی جەنگی جیهانی یەکەمدا کەرکوک بووەتە یەکێک لە ناوەندەکانی خەباتی سەروەری ناوچەکە. لە چوارچێوەی پرۆژەی پەیمانی ئاشتی کە لە ڤێرسای (سڤر) دا پێکهاتووە، چەند بەڵگەنامەیەک لە ئارشیڤدا هەیە کە تایبەتە بە پێشکەوتنەکانی وەک داگیرکاری بەریتانییەکانی کەرکوک و دامەزراندنی حکومەتی شێخ مەحمود بەرزەنجی لە سلێمانی (جلد ٣، لاپەڕە ١٤٣).