Dinever

Dinever, ortaçağda el-Cibal (Cebel) bölgesinde, bugünkü İran'ın kuzeybatısında yer alan ve Kürt nüfusun yoğun olarak yaşadığı tarihî bir şehirdir. Erken İslamî dönemde önemli bir ilim ve yerleşim merkezi olarak öne çıkmış, kaynaklarda Kürtlerin meskûn olduğu Cebel şehirleri arasında anılmıştır.

Şehir, İslam dünyasının önde gelen âlimlerini yetiştiren bir merkez olmasıyla tanınır. Botanik ansiklopedisi Kitâbü'n-Nebât ile ünlü, tam adı Ebû Hanîfe Ahmed b. Dâvûd b. Venend olan Dîneverî (ö. 282/895), tahminen 820 yılında Cibal bölgesinde Kürt nüfusun yoğun olduğu Dinever şehrinde doğmuştur. Geleneksel İslamî eğitimini tamamladıktan sonra İran, Irak, Arap yarımadası, Filistin ve Suriye'de araştırma gezileri yapan Dîneverî, memleketine döndükten sonra evinin çatısına kurduğu bir düzenekle astronomik gözlemler gerçekleştirmiş ve sonuçlarını Kitâbü'l-Envâʾ adlı eserinde toplamıştır; kendisi IX. yüzyılın büyük bilim adamlarından biri sayılır (Cilt 1, s. 90).

Şehrin nisbesini taşıyan bir diğer önemli isim, tarihçi ve coğrafyacı İbn Kuteybe ed-Dineverî'dir (ö. 276/889). Kürtlerin kökeniyle ilgili Dahhak (Biyorasif) rivayetine ilk kez el-Maârif adlı eserinde yer veren odur; bu rivayete göre Dahhak'ın her gün kestirdiği insanlardan vezirinin sağ bıraktıkları dağlara gönderilmiş ve Kürtler bunların soyundan gelmiştir (Cilt 2, s. 51).

Coğrafya kaynakları, Dinever'in içinde bulunduğu el-Cibal bölgesini Kürtlerin yoğun yaşadığı alanlardan biri olarak tanıtır. Mes'ûdî, zikrettiği Kürt aşiretlerinin Dinever, Hemedan, Azerbaycan, Cibal ve Şam bölgelerinde yaşadığını belirtir; ona göre Kürt aşiretleri arasında Sünni, Şii ve Harici Müslümanların yanı sıra Hıristiyan ve Yakubî topluluklar da bulunur ve her aşiretin kendine özgü bir lehçesi vardır (Cilt 1, s. 95; Cilt 1, s. 97).

İslam âlimlerinin yazdığı en kapsamlı coğrafya ansiklopedisi olan Muʿcemü'l-büldân'ın müellifi Yakut el-Hamevî (ö. 626/1229) de Kürtlerin yoğun olarak yaşadığı bölgeleri Cezîre, Cibal, Ermeniyye ve Azerbaycan olarak sayar; eserinde Cebel şehirleri arasında Karmîsîn (Kirmanşah), Hulvân, Nihavend, Şehrezor ve Hakkâri ile birlikte bölgeye dair ayrıntılı bilgiler verir (Cilt 2, s. 26).