ANSİKLOPEDİ

Ansiklopedi

Kürt tarihinin konularını A'dan Z'ye keşfedin; her madde birincil kaynaklardan derlenir.

Yer
Adilcevaz
Adilcevaz, Van Gölü çevresinde bir yerleşimdir. Bir hükümdarın 1218-1238 arasında kurduğu ve sonradan Adilcevaz adını verdiği Şabaz şehriyle ilişkilendirilir (C…
Yer
Ahlat
Ahlat, erken İslamî dönemde Kürtler hakkındaki bilgilerin yer aldığı başlıklardan biridir; Kürdistan adı henüz literatüre girmediğinden kaynaklarda Fars, Ermeni…
Hanedan
Annâzîler
Annâzîler, 381-511/990-1171 tarihleri arasında İran’ın batısındaki Cibal bölgesinde hüküm süren bir Kürt hanedanıdır. Hilâl b. Muhassin es-Sâbî ve İbnü’l-Esîr g…
Yer
Azerbaycan
Azerbaycan, kaynaklarda Kürtlerin yaşadığı coğrafyanın doğu sınırını tarif ederken sık anılır; Armenia’dan Bağdat’a, Azerbaycan’dan Fırat’a uzanan bir çerçeve ç…
Kişi
Bedirhan
Bedirhan (Bedirhan Bey), 19. yüzyılda öne çıkan Kürt mîrlerindendir; Mîr Muhemmedê Rewandizî gibi mîrlerle birlikte anılır (Cilt 3, s. 57). Cizre-Botan Mîri ola…
Yer
Bitlis
Bitlis, antik Niphates dağlarının lokalizasyonunda Bitlis-Siirt güzergâhıyla ilişkilendirilir (Cilt 1, s. 48). Erken İslamî dönemde Bitlis-Hîzân ile Siirt-Ma‘de…
Yer
Botan
Botan, adını Botan (Bohtan) Nehri’nden alan bir bölgedir; Ksenophon’un “Kardukhia” dediği güzergâh, bu nehrin güneyinden tarihî Kürdistan topraklarına doğru uza…
Yer
Cizre
Cizre, Yukarı Mezopotamya’nın Diyar-ı Rebia bölgesinde yer alır; bu bölge Nusaybin, Ceylanpınar ve Musul ile çevrilidir (Cilt 1, s. 87). Kaynaklarda Cezîretu İb…
Yer
Dicle
Dicle, antik coğrafya kaynaklarında Kürt tarihiyle ilişkilendirilen bölgeleri tarif ederken sık başvurulan bir nehirdir. Kaynaklar Dicle ve Zap nehirleri çevres…
Yer
Diyarbekir
Diyarbekir (Âmid), Yukarı Mezopotamya’nın merkezî şehirlerinden olup Mervânî hanedanının merkezi olarak öne çıkar; Mervânîler “el-Mervâniyye Mulûku Diyârbekir” …
Kavram
Ekrad
Ekrad, ilk dönem İslâm tarih ve coğrafya kaynaklarında Kürtler için kullanılan bir kavim adıdır; bu eserlerde Kürtlerin yaşadığı bölgeler ve Kürt aşiretleri bağ…
Yer
Erbil
Erbil (antik Arbela), kaynaklarda hem antik hem İslamî dönemde anılan kadim bir şehirdir. Asuristan’daki yerleşimlerin listelendiği bir bölümde, Büyük Zap nehri…
Yer
Erzurum
Erzurum, kaynaklarda antik adı Karin ile birlikte anılan bir bölgedir. Sebeos’a atfedilen metinde Karin/Erzurum yakınlarındaki bir kaplıcadan söz edilir (Cilt 1…
Hanedan
Eyyûbîler
Eyyûbî Devleti’nin temelleri, Selâhaddîn Yûsuf b. Necmeddîn Eyyûb b. Şâdî tarafından atılmıştır. Devlet, 564/1169’da Mısır’da iktidarı ele geçirdikten kısa süre…
Yer
Gordyene
Gordyene, Grekçe ve Latince kaynaklarda Kardukhia ve Corduene ile birlikte anılan, Kürtlerin yaşadığı tahmin edilen bir coğrafyadır (Cilt 1, s. 17). Antik Kürt …
Yer
Hakkâri
Hakkâri (Hekarî), Kürt beylerinin yönettiği bir sancak ve aşiret bölgesidir. Ortaçağda Hulvân, Erbil, Kirmanşah (Karmîsîn) ve Şehrezor ile birlikte zengin kütüp…
Yer
Halep
Halep, kaynaklarda çok sayıda âlim ve tarihçinin yaşadığı bir merkez olarak geçer. Tarihçi İbnü’l-Adîm 588/1193’te Halep’te doğmuştur (Cilt 1, s. 134). Şeyzerî,…
Aşiret
Hamidiye
Hamidiye, kaynaklarda anılan bir Kürt aşiretidir; Hamidî/Hammudî adlarıyla da geçer ve İbnü’l-Esîr’in ifadesiyle ‘Hamidiye’ olarak anılır (Cilt 2, s. 64). İbn H…
Hanedan
Hasanveyhîler
Hasanveyhîler, Cibâl bölgesinde hüküm süren bir Kürt hanedanıdır. Kurucusu Hasanveyh, Büveyhî hükümdarı Rüknüddevle ile iyi ilişkiler geliştirmiş; ancak Irak’ta…
Yer
Hemedan
Hemedan, Kürtlerin yerleşik olduğu el-Cibal (Irak-ı Acem) bölgesinde Dinever, Hulvan ve Şehrizor ile birlikte anılan bir şehirdir (Cilt 1, s. 97). Cibal bölgesi…
Yer
Hısnıkeyfâ
Hısn-ı Keyfâ, Dicle bölgesindeki tarihî bir kale-şehirdir. El-Umerî; Hısn-ı Keyfâ’yı Cezîre, Botan ve Nusaybin mîrleriyle birlikte zikreder (Cilt 2, s. 64). İbn…
Yer
Kerkük
Kerkük, Osmanlı arşiv kaynaklarında Musul, Şehrizor ve Erbil ile birlikte tahrir (sayım) defterlerine konu olan bir bölgedir (Cilt 3, s. 25). Kerkük ve Musul’a …
Yer
Kirmanşah
Kirmanşah, kaynaklarda hem antik hem İslamî dönemde anılan bir şehirdir. Darius’un Behistun yazıtı, İran’ın Kirmanşah kenti yakınlarındaki Behistun dağında bulu…
Yer
Korduk
Korduk, İslam öncesi dönem kaynaklarında geçen ve Kürtlerle ilişkisi tartışılan adlandırmalardan biridir; Med, Kardukhia, Corduene, Qardu (Beth Qardu), Kordrik …
Yer
Kürdistan
Eldeki akademik külliyat, Kürtlere ve Kürdistan’a dair her türden kayıt ve belgenin eleştirel bir yaklaşımla derlenmesini amaçlar (Cilt 1, s. 11). Serinin birin…
Yer
Mardastan
Mardastan, antik kaynaklarda farklı biçimlerde konumlandırılan bir bölgedir. Grekçe ve Latince kaynaklar Mardia’nın güneyine yerleştirirken, Ermenice kaynaklard…
Yer
Mardin
Mardin, Yukarı Mezopotamya’da Diyar-ı Rebia bölgesinin kuzey kesiminde; Diyarbekir (Âmid), Silvan, Erzen ve Hasankeyf ile birlikte anılan tarihî bir merkezdir (…
Hanedan
Mervânîler
Mervânîler (Benî Mervân/Mervânoğulları, Âl-ı Mervân), 983-1085 yılları arasında Kuzey Mezopotamya’da hüküm süren bir hanedandır; kaynaklarda “el-Mervâniyye Mulû…
Yer
Meyyâfârikîn
Meyyâfârikîn, Yukarı Mezopotamya’da tarihçilerin ve hükümdarların anıldığı bir şehirdir. Tarihçi İbnü’l-Ezrak (el-Fârikî) 510/1116’da Meyyâfârikîn’de doğmuştur …
Yer
Musul
Musul, Yukarı Mezopotamya’da Diyar-ı Rebia bölgesinin önemli bir merkezi olup çevresi Cizre, Nusaybin ve Ceylanpınar ile birlikte anılır (Cilt 1, s. 87). Musul/…
Yer
Muş
Muş, antik ve Osmanlı kaynaklarında anılan bir bölgedir. Strabon, Muş ile Diyarbakır arasında yer alan ve antik dönemde Kardukhia olarak bilinen Gordyene bölges…
Yer
Nusaybin
Nusaybin (Nisibis), Yukarı Mezopotamya’nın Diyar-ı Rebia bölgesinde Cizre ve Musul ile birlikte anılan bir merkezdir (Cilt 1, s. 87). Adiabene bölgesi, Nusaybin…
Kişi
Selâhaddîn
Selâhaddîn (Selâhaddîn-i Eyyûbî), Eyyûbî hanedanının temellerini atan hükümdardır (Cilt 1, s. 151). Dımaşk’ta hâkimiyetini tesis etmiştir (Cilt 1, s. 153). Döne…
Yer
Siirt
Siirt, kaynaklarda Bitlis ile birlikte sık anılan bir bölgedir; antik Niphates dağları Bitlis-Siirt güzergâhıyla ilişkilendirilir (Cilt 1, s. 48). Erken İslamî …
Yer
Urfa
Urfa (Edessa), kaynaklarda âlim ve tarihçilerle anılan bir merkezdir. Bir eser, Urfa’daki bir manastırın başrahibi Sergius’un isteğiyle yazılmıştır (Cilt 1, s. …
Yer
Van Gölü
Van Gölü, antik coğrafya kaynaklarında çeşitli halkların yaşam alanlarını tarif ederken sık başvurulan bir referans noktasıdır; kaynaklar kimi bölgeleri gölün d…
Kişi
İbn Şeddâd
İbn Şeddâd nisbesiyle bilinen Bahâeddîn, Eyyûbî dönemi tarihçilerindendir; küçük yaşta babasını kaybetmiştir (Cilt 1, s. 167). Kaynaklarda dindar, faziletli ve …
Kişi
İbnü’l-Esîr
İbnü’l-Esîr olarak tanınan İzzeddin Ali, 4 Cemâziyelevvel 555’te (12 Mayıs 1160) Cizre’de doğmuş, 630/1233’te vefat etmiştir (Cilt 1, s. 125). Çok sayıda eser t…
Yer
İmadiye
İmadiye, korunaklı dağlık konumuyla dikkat çeken bir kale-şehirdir; Ebü’l-Fidâ, İmadiye’nin korunaklı konumundan ve sularından söz eder (Cilt 2, s. 111). Bugün …
Hanedan
Şeddâdîler
Şeddâdîler (kaynaklarda Beni Şeddâd, Âl-i Şeddâd, Şeddâdiyân ve Şatatik), X. yüzyılın ortalarından XII. yüzyılın sonuna kadar Arrân ve Ermenistan coğrafyasında …
Yer
Şehrizor
Şehrizor, kaynaklarda Kürtlerin yerleşik olduğu el-Cibal (Irak-ı Acem) bölgesinde Hemedan, Dinever ve Hulvan ile birlikte sayılan bir merkezdir (Cilt 1, s. 97).…
Eser
Şerefnâme
Şerefnâme, Şeref Han (Bitlisî) tarafından kaleme alınan bir eserdir (Cilt 1, s. 145). Eser, Kürt boylarının neseplerinin zikredildiği bir mukaddime ile başlar (…