Dinever

دینێڤەر شارێکی مێژوویییە لە ناوچەی ئەلبەلبەڵ (جەبیل) ی سەردەمی ناوەڕاستدا، لە باکووری ڕۆژئاوای ئێرانی ئەمڕۆدا و دانیشتوانی کورد تێیدا زۆر بوون. لە سەردەمی سەرەتای ئیسلامیدا وەک سەنتەری گرنگی زانست و نیشتەجێبوون دەرکەوتن، لە سەرچاوەکاندا لە نێوان شارەکانی جەبیل کە کوردەکان دانیشتووی بوون، یاد دەکرێت. لە ساڵی ٨٢٠ لە شاری دینێڤەر لە ناوچەی جەبال لەدایکبووە، کە دانیشتوانی کورد زۆرن. دوای تەواوبوونی خوێندنی ئیسلامی رەوانەی ئێران، عێراق، نیمچە دوورگەی عەرەبی، فەلەستین و سوریا کرد، دوای گەڕانەوەی بۆ وڵاتەکەی، بە ڕێکارێک کە لە سەر سەر شەبەکەی ماڵەکەی دروستکرد، تێبینییەکی ئاسمانی ئەنجامدا و ئەنجامی کۆکردەوە لە کتێبی (کیتابول-نوا) کە یەکێکە لە زانایانی گەورەی سەدەی نۆیەم. ناوێکی دیکەی گرنگ کە پێوەندی بە ڕەچەڵەکی شاری ڕەچەتەوەی کوردەکان هەیە، مێژوونووس و جوگرافۆر ئیبن کوتیب ئێد دینێڤەری (م. 276/889) ، یەکەمین کەس کە باسی ڕەچەتی داهەق (بیوراسیف) لە بەرهەمی خۆی بە ناوی (المعریف) دا دەرخستووە. ## سەرچاوەکانی جوگرافیا ناوچەی ئەلبجەبال کە دینەڤەر تێدایە وەک یەکێک لە ناوچەکانی دانیشتوانی کوردەکان ناساندووە. مەسعودی ئاماژە بەوە دەکات کە خێڵەکانی کورد کە ئاماژەی پێداون لە ناوچەی دینەفەر، هەمەدان، ئازەربایجان، جەبال و شام دەژین؛ بە پێی ئەو خێڵانەی کوردەکان جگە لە سوننە و شیعە و موسڵمانانی دەرەوە کۆمەڵگە مەسیحی و یاقوبیان هەیە و هەر خێڵێک زمانێکی تایبەت بە خۆی هەیە (جلد ١، پەڕە ٩٥؛جلد ۱، پەڕەی ٩٧). یاقوت ئەلحەمەوی (626/1229) ، نووسەری زۆرترین ئینسایکڵۆپیدیای جوگرافیا کە زانایانی ئیسلامی نووسیویەتی، ناوچەکانی کە کوردەکان زۆر تیایدا دەژین بە ئەجیری، جەبال، ئەرمەنیا و ئازەربایجان دەزانێت؛ لە بەرهەمییدا زانیاری ورد لەسەر ناوچەکە دەدات لەگەڵ شارەکانی جەبل (کرمیسین (کیرمان) ، Hulvân، Nihavendşah، Şehrezor و Hakkâri (کلتی ٢، پەڕە ٢٦).