el-Umerî

el-Umerî (İbn Fadlullah el-Umerî), Memlük döneminde Mısır ve Suriye'de yaşamış, Kürtlere dair ayrıntılı bilgi veren ansiklopedik coğrafya ve idarî yazışma eserleriyle tanınan bir müelliftir. Kürt tarihini ilgilendiren iki kitabı vardır: ağırlıklı olarak tarih ve coğrafyadan bahseden ansiklopedik eseri Mesâlikü'l-Ebsâr fî Memâliki'l-Emsâr ile divan kâtipliği ve resmî yazışma kurallarını konu alan et-Taʿrîf bi'l-Mustalah eş-Şerîf (Cilt 2, s. 38; Cilt 2, s. 42).

İbn Fadl el-Umerî, Mısır ve Suriye'de devlette yüksek makamlara gelmiş; özellikle divan kâtipliği ve özel kâtiplik görevlerini üstlenmiş bir ailede yetişmiştir. Ailesinin sahip olduğu konum, devlet içinde yüksek mevkilere gelmesinde etkili olmuş; babasının görevi nedeniyle Şam ile Mısır arasında yaptığı yolculuklarda ona eşlik etmiştir (Cilt 2, s. 38). Eserini kaleme alma amacını, yeryüzündeki nesneler ve kimseler hakkında kısa bilgi vermek, ülkeleri, bu ülkelerin durumlarını ve ahalisini tanıtmak; böylece her ülke halkının başka ülke halkının durumunu öğrenmesini sağlamak olarak açıklar. Önceki coğrafyacıların üslubunu izlemediğini, daha çok büyük ve tanınmış ülkeler ile bunların özellikleri üzerinde durmaya çalıştığını, gerektiğinde komşu ülkelere de değindiğini, ancak ağırlıklı olarak İslam ülkeleri ve bu ülkelerdeki bölgelere yöneldiğini vurgular (Cilt 2, s. 38).

En önemli çalışması olan Mesâlikü'l-Ebsâr'da Kürtlere özel bir başlık açmış; Kürt aşiretlerinden söz ederek onların siyasi ve sosyal durumlarına temas etmiştir. Şiirsel ve kafiyeli bir dil kullanan müellifin Kürtler hakkında söyledikleri, gördüklerine ve duyduklarına dayanır; eserinde Moğol istilası sonrası Kürtlerin Şam, Yemen ve Mısır'a göç etmeleri hakkında değerli bilgiler verir (Cilt 2, s. 39). Kürt aşiret ve kabilelerini tek tek ele alır: Şehrezor bölgesinin Moğol yıkımından önceki Kürt kabilelerini, Hamidiyye, Hesnaniyye, Sehriyye gibi toplulukları sayılarıyla ve liderleriyle anlatır (Cilt 2, s. 40); Cebel-i Kumraniyye'deki Bestekiyye Kürtleri ile maden yataklarına sahip liderlerini tanıtır (Cilt 2, s. 41). Kürtlerin yaşadığı toprakları Memleketu'l Cibal olarak adlandırır; bu bölgedeki Kürt aşiretlerinden, özellikle Çölemerik bölgesi ile Çölemerik kabilesine dair ayrıntılı bilgiler verir ve Lorlar'ı Loristan'da bağımsız otoriteye sahip kabileler olarak değerlendirir (Cilt 2, s. 57). Kürtlerin dağlarla ilişkisini ve dağlar üzerindeki hâkimiyetini öne çıkararak onları "Dağların Mîrleri" olarak nitelendirir (Cilt 2, s. 81).

el-Umerî, Kürtlerin kökeni meselesinde Arap kökenli oldukları yolundaki rivayeti aktaranlar arasındadır. Çölemerik hükümdarının diğer Kürtler üzerinde otorite kurduğunu, sözünün dinlendiğini, başka aşiretlerin kendisini takdir ettiğini ve soyunun Utbe b. Ebi Sufyan b. Harb b. Umeyye'ye dayandığını belirtir; başka bir yerde ve diğer kitabında da aynı görüşü tekrarlayarak Çölemeriklilerin Emevî soyundan geldiğini, Emevîlerin Abbâsîler karşısında yenilmesinden sonra dağlara sığındıklarını aktarır (Cilt 2, s. 50). Eyyûbîlerden söz ederken İbn Esir'den naklen onların Revvadiye Kürtlerinden olduğunu yazmış, Kürtleri "Kürt eşrafı" [Eşrafu'l Ekrad] olarak nitelemiştir (Cilt 2, s. 52).

Müellif, Kürtlerin yaşadığı geniş coğrafyayı bölgelere ayırarak ele alır; Ermenistan, Azerbaycan ve Aran'dan ayrı birer bölge olarak söz eder, her birinin başlı başına bir saltanat olduğunu, Ermenistan'ın büyük bir sultanlık olup merkezinin Ahlat şehri olduğunu belirtir (Cilt 2, s. 60). Memlûk dönemi coğrafya literatüründeki yedi iklim ve örfî bölge taksimini izlerken (Cilt 2, s. 54), Fars ile Kirman arasında büyük bir mîrlik kuran toplulukları, Şebankare/Şinkare bölgesini ve çeşitli Kürt yöneticilerinin güç politikalarını da tanıtır (Cilt 2, s. 67).

Eserinde Kürt şahsiyetlerin devlet içindeki konumuna da yer verir. Kürt Mîri İmaduddin Ahmed b. Seyfeddin Ali b. Ahmed b. el-Maştub'un devlet içinde güçlü bir nüfuza sahip olduğunu ve Hakariye Kürtlerinin önüne geçtiğini; bu nüfuz nedeniyle h. 625/m. 1218'de el-Melik el-Adil'in ölümünden sonra el-Melik el-Kamil'e karşı darbe planladığını, el-Melik el-Kamil'in Yemen'e kaçmak zorunda kaldığını, sonra İmaduddin el-Maştub'un Bilad-ı Şam'a sürgün edildiğini anlatır (Cilt 2, s. 80). Ayrıca Huseyn el-Kürdî'nin yer aldığı komployu ve onun yakalanmasını ayrıntılarıyla aktarır (Cilt 2, s. 76).

Kürtleri ilgilendiren ikinci kitabı et-Taʿrîf bi'l-Mustalah eş-Şerîf ise divan kâtipliği ve divandan çıkan yazışmalarda uyulan kurallarla ilgilidir; bu kurallar sultan ya da hükümdarla doğrudan ilgili olduğundan büyük bir özenle uygulanması gerekir. Kitabın asıl el yazması nüshası Kahire'deki Dârü'l-Kutub el-Misriyye'de bulunur; h. 764/m. 1362 tarihli eser ilk kez h. 1312/m. 1893'te basılmış ve başka dillere de tercüme edilmiştir. el-Umerî bu eserinde de Kürtlere özel yer ayırmış ve Selahaddin Eyyûbî gibi Kürt şahsiyetlerinin ismini vermiştir (Cilt 2, s. 42).