Celali

Celali, Osmanlı, İran ve Rusya sınırlarının kesiştiği bölgede yaşayan büyük Kürt aşiretlerinden biridir (Cilt 4, s. 78).

Mehmed Hurşid, Seyahatnâme-i Hudud adlı eserinde Celali’yi; Atmanî, Baban, Badikî, Bıradost, Caf, Hayderan, Hemavend, Lek, Milan, Rişvan, Sebkî, Şemsikî, Şemzînan, Şeyhbızın, Şeyh Hasenan, Şikakî ve Zîlan ile birlikte bölgenin büyük Kürt aşiretleri arasında sayar ve bu aşiretler ile kolları hakkında ayrıntılı bilgiler aktarır (Cilt 4, s. 78). Bu kaynaklarda; aşiretlerin kolları, hane sayıları, inançları (İslam veyahut Yezidi), geçim kaynakları, hayvan sayıları, yaylak ve kışlakları ile hangi imparatorluğun topraklarında bulundukları gibi teferruatlı bilgilere rastlamak mümkündür (Cilt 4, s. 78).

Celali aşireti, sınır boyunda yaşamanın getirdiği konuma bağlı olarak iki devlet arasında bölünmüştür. II. Abdülhamid dönemine ait bir belgede, aşiretin bir kısmının İran devleti tabiiyetinde olduğu, çoğunun ise padişah sayesinde Hamidiye Hafif Süvari Alaylarına dâhil edildiği belirtilir (Cilt 3, s. 77). Osmanlı-İran hududunda bulunan ve Haydaranlu, Sebiki, Semsiki, Hemedanlu, Zilanlu ve Mifri gibi aşiretlerle birlikte anılan Celali’nin, bu sınır bölgesindeki aşiretlerin hangi devlete tabi olduğu, sınır ihlalleri ve göçebe aşiretlerin iskânı gibi meselelerin merkezinde yer aldığı görülür (Cilt 4, s. 81). Aynı kaynakta aşiretin Osmanlı’ya karşı isyankâr tavırlarına dikkat çekilmesi, Celali’nin sınır boyundaki çekişmelerde belirgin bir konumda olduğunu gösterir (Cilt 4, s. 81).

Osmanlı süreli yayın ve eserlerinde, daha erken döneme ilişkin olarak Celali isyanlarına katılan Kürtler hakkında da bilgi verilmiştir; bu çerçevede bazı yiğit Kürt beylerinin Osmanlı’ya çokça yararlıkları olduğu halde daha sonra gözden düşerek sefalet ve açlıktan isyana katıldıkları belirtilmiştir (Cilt 4, s. 45).