Şeref Han

Şeref Han (Şeref Han Bitlisî), Bitlis Hâkimi ve Kürt tarihinin temel kaynaklarından biri olan Şerefnâme'nin müellifi olan 16. yüzyıl Kürt beyi ve tarihçisidir. Hem Kürt aşiret ve hanedanlarının tarihini kaleme almış bir tarih yazarı hem de döneminin Osmanlı-İran mücadeleleri içinde yer almış bir siyasi-askeri figür olarak kaynaklarda anılır.

Bir tarihçi olarak Şeref Han'ın başlıca eseri, Kürt boylarının neseplerinin ele alındığı bir mukaddime ile başlayan Şerefnâme'dir. Eserin I. cildinde Kürt aşiretleri ve Kürtlerin kurduğu hanedanların tarihine ek olarak Şeref Han'ın kendi otobiyografisine de yer verilmiş; II. cildinde ise 689/1290'dan 1005/1597 yılına kadar Osmanlı sultanları ile onlara çağdaş İran ve Turan hükümdarlarının tarihi işlenmiştir (Cilt 1, s. 146).

Şeref Han, kaynaklarda erken dönem Kürt hanedanlarına ilişkin aktarımlarıyla da geçer. İran'ın batısındaki Cibal bölgesinde hüküm süren Annâzî hanedanının adını, İbnü'l-Cevzî ve Hamdullah Müstevfî gibi müelliflerle birlikte "Benû Ayyâr" biçiminde kaydeden tarihçiler arasında anılır; bu adlandırma, Kürtçe bir kelime olan ve kimi Kürt şahsiyetlerin nisbesinde de görülen "eyar" sözcüğüne nispeti muhtemel kılan rivayetlerdendir (Cilt 1, s. 141). Annâzî tarihiyle ilgili temel kaynaklar sıralanırken İbn Miskeveyh, Hilâl b. Muhassin es-Sâbî, İbnü'l-Esîr, İbnü'l-Cevzî ve Hamdullah el-Müstevfî'nin eserlerinin yanında Şerefhân'ın Şerefnâme'si de zikredilir; İbnü'l-Esîr ile Şerefhan'a göre Annâzîler dönemi 130 yıl sürmüştür (Cilt 1, s. 147).

Osmanlı kaynaklarında Şeref Han, siyasi ve askeri faaliyetleriyle yer alır. Bitlis'in kadimden beri Kürt şehriyarlarının merkezi olduğu belirtilirken, Şeref Bey'in torunu olan Şeref Han'ın Osmanlı'ya destekleri neticesinde Bitlis'in kendisine verildiği kaydedilir (Cilt 4, s. 34). Lala Mustafa Paşa serdarlığında 1578-1580 yıllarındaki Kafkasya Seferi'ni anlatan resimli Nusretnâme'de, Bitlis Hâkimi Şeref Han'ın Osmanlı'ya itaati ve Van'a gelişi meselesi ele alınır; maiyetinde bulunan dört kadının Şeref Han'ın eşi ve kardeşleri olduğu, başlarında beyaz tülbent ve uzun, boydan elbiseler giydikleri, yanlarındaki bir sepet içindeki çocuğun da beyaz tülbent taktığı ayrıntılı biçimde tarif edilir (Cilt 4, s. 36).

Şeref Han'ın taraf değiştiren konumu Osmanlı arşiv kayıtlarına da yansımıştır. Van Beylerbeyi'ne gönderilen bir hükümde, daha önce Safevilerin tarafında olup Nahçıvan hâkimi bulunan Şeref Han'ın adamlarına, az olan topraklarına karşılık Havvas-ı Hümayundan toprak tevcih edildiği; ayrıca Şeref Han'ın kendisine de önemli miktarda gelir getiren yerlerin verildiği görülmektedir (Cilt 3, s. 23).