Beşnevî

Beşnevî (Bejnevî, kaynaklarda Beşneviyye), Cizre (Cezîretu İbn Ömer) çevresinde yaşamış, Ortaçağ İslam coğrafya ve tarih kaynaklarında adı sıkça geçen bir Kürt aşiretidir.

Beşnevî, Mervânîler'in hâkim olduğu coğrafyada bulunan önemli Kürt aşiretlerinden biriydi. 983-1085 yılları arasında Kuzey Mezopotamya'da hüküm süren Mervânîler'in egemen oldukları bölge, Ortaçağ'da Zevezân (Zozan) diye adlandırılan; güneyde Musul'dan Ahlât hududuna, doğuda Azerbaycan'ın Selmâs şehrine, batıda ise Diyarbekir'e kadar uzanan geniş bir coğrafyaydı. Bu coğrafya bünyesinde Humeydî, Lârî, Hezbânî, Mihrânî, Hakkârî, Buxtî, Beşnevî, Çûpî ve Millî gibi önemli Kürt aşiretleri yer alıyordu (Cilt 1, s. 129).

İslamî dönem coğrafya kaynaklarında Beşnevî aşireti, Cizre yöresindeki müstahkem kalesiyle anılır. Yâkût el-Hamevî, Muʿcemü'l-büldân adlı eserinde birçok Kürt aşiret ve kabilesinden söz ederken Beşneviyye'yi de Buhtîyye, Hekkâriye, Hezbanî ve Humeydiyye gibi topluluklarla birlikte sayar (Cilt 2, s. 27). Hamevî, Cezîretu İbn Ömer'e yakın, erişilmesi güç ve müstahkem bir kale olan Fenek/Fenik'in Beşnevî Kürtlerine ait olduğunu ve yaklaşık üç yüz yıldır bu Kürtlerin elinde bulunduğunu kaydeder (Cilt 2, s. 27).

Aynı bilgi, kozmografya âlimi el-Kazvinî tarafından Âsârü'l-Bilâd ve Aḫbârü'l-ʿİbad adlı eserinde de teyit edilir. Kazvinî, yüksek bir dağın zirvesinde yer alan, erişilmesi güç Fenek/Fenik kalesinin üç yüz yıldan beri Beşneviyye Kürtlerinin elinde olduğunu anlatır. Onun aktardığına göre Beşneviyye Kürtleri yiğit ve asabiyet sahibi bir topluluk olup, kendilerine sığınanları korurlardı (Cilt 2, s. 28).

Aşiret, daha geç dönem kaynaklarında da görünür. el-Umerî, Mesâlikü'l-Ebṣâr adlı eserinde Cezîretu İbn Ömer yakınlarındaki Fenek Kalesi'nden ve kalenin hâkimi Husameddin el-Kürdî el-Beşnevî'den söz eder; böylece kaynaklarda "el-Kürdî el-Beşnevî" nisbesi açıkça yer alır. Aynı bağlamda Şatan Kalesi de Kürtlere ait yerlerden biri olarak anılır (Cilt 2, s. 64).