Ergani

Ergani, Osmanlı döneminde Diyarbekir Eyaleti’ne bağlı bir idari birim olup tahrir, icmal ve tevcih defterlerinde sancak, liva, kaza ve kimi zaman nahiye olarak kaydedilmiştir. Bölgenin başlıca Kürt yerleşim ve idari merkezlerinden biri sayılır ve bakır madeniyle (Ergani Madeni) tanınır.

Ergani, 16. yüzyıldan itibaren Diyarbekir Eyaleti’nin tahrir kayıtlarında düzenli olarak yer alır. 937/1530 tarihli Vilayet-i Diyar-i Bekr ve ‘Arap ve Zü’l-Kadiriyye Defteri’nde Amid, Mardin, Musul, Arabgir, Çermik, Siverek, Kiğı, Çemişgezek, Harput ve Ruha gibi sancaklarla birlikte Ergani sancağına ait tahrirler bulunmaktadır (Cilt 3, s. 20). Aynı şekilde 972/1564 dönemine ilişkin 251 numaralı icmal defterinde Diyarbekir’e bağlı Amid, Mardin, Birecik, Ruha, Çermik, Ergani, Harput, Arabgir, Kiğı ve Çemişgezek livalarının köylerinin hasılatları ile vergi kalemleri ayrıntılı biçimde kayıt altına alınmıştır (Cilt 3, s. 21).

Ergani adı yalnızca müstakil bir liva olarak değil, komşu sancakların tahrirlerinde bir nahiye olarak da geçmektedir. Çapakçur Mufassal Tahrir Defteri’nde Çüngüş, Ergani, Ulubad, Kuzabad ve Gölcük gibi nahiyelerin kaydedildiği görülmektedir (Cilt 3, s. 22). Diyarbekir Eyaleti’ne ait tahrir defterlerinde idari birimlerin sık sık değiştiği, bir eyalete bağlı sancakların zaman içinde farklı statülerde kaydedildiği dikkat çeker; bu defterler Kürtlerin yaşadığı köy ve mezraların, ürettikleri ürünlerin, aşiret isimlerinin ve ödedikleri vergilerin tespiti açısından temel kaynaklardır (Cilt 3, s. 19-20).

İdari statüsü bakımından Ergani, klasik Osmanlı sancakları arasında sayılmıştır. Hasankeyf, Çemişgezek, Harput, Siverek, Nusaybin ve Sincar ile birlikte Ergani’nin yurtluk-ocaklık statüsündeki birimlerin aksine klasik Osmanlı sancağı statüsünde olduğu belirtilir (Cilt 3, s. 51). Ruus Defteri Kalemi’nin 1452 numaralı defterinde “Elviye-i Tabi-i vilayet-i Diyarbekir” başlığı altında Amid, Cerberd, Ergani, Ruha, Kabur, Tercil, Çermik, Rakka ve Sincar gibi sancaklar arasında zikredilir (Cilt 3, s. 48). Kamil Kepeci tasnifine ait kayıtlarda da Diyarbekir vilayeti; Amid, Ruha, Ergani, Görgil, Siverek, Musul, Harput ve diğer idari birimlerle birlikte sıralanmıştır (Cilt 3, s. 50).

Ergani, bakır madeniyle de önemli bir merkezdi. Cevdet tasnifinin darphane kaleminde 18. yüzyılda Kürdistan coğrafyasındaki madenlere ve bunların vergilerinin tahsiline dair belgeler yer alır; bu çerçevede Harput köylerinden Ergani madeni ameleleri için alınan zahirenin köylerin hayvanlarıyla belirli bir ücretle taşınmasına dair Diyarbekir valisine emir gönderildiği görülmektedir (Cilt 3, s. 42).

Geç dönem kaynaklarında Ergani’nin idari konumu daha açık biçimde belgelenir. Diyarbekirli Said Paşa’nın “Not Defteri” adıyla yayımlanan eserinde Diyarbekir/Amid, Atak, Erbil ile birlikte Ergani ve Ergani Madeni anılır (Cilt 4, s. 80). 19. yüzyıl coğrafya eserlerinde Diyarbekir mutasarrıflıkları arasında Mardin ile birlikte Ergani gösterilmiş (Cilt 4, s. 117); Ergani sancağına Palu, Çermik ve Siverek kazalarının bağlı olduğu kaydedilmiştir (Cilt 4, s. 119). Aynı dönem istatistiklerinde Ergani Madeni Sancağı’nın 229 köy ve 2 nahiyeden oluştuğu, Palu ile Çermik kazalarının bu sancağa bağlandığı belirtilmektedir (Cilt 4, s. 127).