Ergani

Ergani, لە سەردەمی عوسمانیدا یەکەیەکی کارگێڕی بووە سەر بە ویلایەتی دیاربەکر و لە دەفتەرەکانی تەحریر، ئیجمال و تەوجیهدا وەک سنجاق، لیوا، قەزا و هەندێک جار ناحیە تۆمار کراوە. بە یەکێک لە ناوەندە سەرەکییەکانی نیشتەجێبوون و کارگێڕی کورد لە ناوچەکە دادەنرێت و بە کانزای مسەکەی (کانی مسی ئەڕگانی) ناسراوە.

لە تۆمارەکانی تەحریردا

ئەڕگانی، لە سەدەی 16هەمەوە بە شێوەیەکی ڕێک و پێک لە تۆمارەکانی تەحریری ویلایەتی دیاربەکردا جێی گرتووە. لە دەفتەری "ویلایەت-ی دیار-ی بەکر و عەرەب و زوولقادرییە"ی ساڵی 937/1530دا لەگەڵ سنجاقەکانی وەک ئامەد، ماردین، مووسڵ، عەرەبگیر، چەرمیک، سیوەرەک، کیغی، چەمیشگەزەک، خارپێت و روحا، تەحریرەکانی سنجاقی ئەڕگانی تێدایە (بەرگی 3، ل. 20). بە هەمان شێوە لە دەفتەری ئیجمالی ژمارە 251ی سەردەمی 972/1564دا، داهاتەکانی گوندەکانی لیواکانی ئامەد، ماردین، بیرەجیک، روحا، چەرمیک، ئەڕگانی، خارپێت، عەرەبگیر، کیغی و چەمیشگەزەک کە سەر بە دیاربەکر بوون، لەگەڵ بڕگەکانی باج بە شێوەیەکی ورد تۆمار کراون (بەرگی 3، ل. 21).

ناوی ئەڕگانی تەنها وەک لیوایەکی سەربەخۆ نەهاتووە، بەڵکو وەک ناحیەیەکیش لە تەحریرەکانی سنجاقە دراوسێکاندا هاتووە. لە دەفتەری تەحریری موفەسسەلی چەپەکچوردا دەبینرێت کە ناحیەکانی وەک چۆنگوش، ئەڕگانی، ئولوباد، کوزاباد و گۆلجۆک تۆمار کراون (بەرگی 3، ل. 22). لە دەفتەرەکانی تەحریری سەر بە ویلایەتی دیاربەکردا سەرنجڕاکێشە کە یەکە کارگێڕییەکان زۆر جار گۆڕاون و سنجاقەکانی سەر بە ویلایەتێک بە تێپەڕبوونی کات بە ستاتۆسی جیاواز تۆمار کراون؛ ئەم دەفتەرانە سەرچاوەی سەرەکیین بۆ دیاریکردنی گوند و گوندۆڵکەکانی کوردنشین، بەرهەمەکانیان، ناوی عەشیرەتەکان و ئەو باجانەی کە دەیاندەن (بەرگی 3، ل. 19-20).

ستاتۆی کارگێڕی

لە ڕووی ستاتۆی کارگێڕییەوە، ئەڕگانی لە نێو سنجاقە کلاسیکییەکانی عوسمانیدا هەژمار کراوە. باس لەوە دەکرێت کە ئەڕگانی بە پێچەوانەی یەکە کارگێڕییەکانی ستاتۆی یورتلوک-ئۆجاقلوک، ستاتۆی سنجاقێکی کلاسیکی عوسمانی هەبووە، لەگەڵ حەسەنکێف، چەمیشگەزەک، خارپێت، سیوەرەک، نوسەیبین و شنگال (بەرگی 3، ل. 51). لە دەفتەری ژمارە 1452ی قەڵەمی دەفتەری ڕووسدا لە ژێر ناونیشانی "ئەلویە-ی تابیع-ی ویلایەت-ی دیاربەکر" لە نێو سنجاقەکانی وەک ئامەد، جەربەرد، ئەڕگانی، روحا، کابور، تەرجیل، چەرمیک، ڕەققە و شنگالدا ناوی هاتووە (بەرگی 3، ل. 48). لە تۆمارەکانی پۆلێنکردنی کامیل کەپەجیشدا ویلایەتی دیاربەکر؛ لەگەڵ ئامەد، روحا، ئەڕگانی، گۆرگیل، سیوەرەک، مووسڵ، خارپێت و یەکە کارگێڕییەکانی تر ڕیز کراوە (بەرگی 3، ل. 50).

کانی مسی

ئەڕگانی، بە کانی مسەکەیەوە ناوەندێکی گرنگ بوو. لە قەڵەمی دارخانەی پۆلێنکردنی جەودەتدا بەڵگەنامەکان سەبارەت بە کانزاکانی جوگرافیای کوردستان لە سەدەی 18هەمدا و کۆکردنەوەی باجەکانیان تێدایە؛ لەم چوارچێوەیەدا، دەبینرێت کە فەرمانێک بۆ والی دیاربەکر نێردراوە سەبارەت بە گواستنەوەی ئەو زەخیرەیەی کە بۆ کرێکارانی کانی ئەڕگانی لە گوندەکانی خارپێت وەرگیراوە، بە ئاژەڵەکانی گوندەکان و بە کرێیەکی دیاریکراو (بەرگی 3، ل. 42).

پێگەی کارگێڕی لە قۆناغی درەنگدا

لە سەرچاوەکانی قۆناغی درەنگدا، پێگەی کارگێڕی ئەڕگانی بە شێوەیەکی ڕوونتر بەڵگەدار کراوە. لە بەرهەمی "دەفتەری تێبینی"ی سەعید پاشای دیاربەکریدا کە بڵاوکراوەتەوە، لەگەڵ دیاربەکر/ئامەد، ئاتاک، هەولێر، ناوی ئەڕگانی و کانی مسی ئەڕگانی هاتووە (بەرگی 4، ل. 80). لە بەرهەمە جوگرافییەکانی سەدەی 19هەمدا، لە نێو موتەسەڕیفاتی دیاربەکردا، ئەڕگانی لەگەڵ ماردین نیشان دراوە (بەرگی 4، ل. 117)؛ تۆمار کراوە کە قەزاکانی پالو، چەرمیک و سیوەرەک سەر بە سنجاقی ئەڕگانی بوون (بەرگی 4، ل. 119). لە ئامارەکانی هەمان سەردەمدا ئاماژە بەوە کراوە کە سنجاقی کانی مسی ئەڕگانی لە 229 گوند و 2 ناحیە پێکهاتووە و قەزاکانی پالو و چەرمیک بەم سنجاقەوە بەستراونەتەوە (بەرگی 4، ل. 127).