Keldaniler

Keldaniler (Khaldi), antikçağdan Osmanlı dönemine kadar Mezopotamya ve Kürdistan coğrafyasında varlık göstermiş, Hristiyan inancına mensup topluluklardan biridir. Kürt tarihinin kaynakları, bu bölgeyi araştırmak isteyenler için Keldanilerin tarihini Ermeniler, Süryaniler ve Nasturilerle birlikte önemli bir başlık olarak ele alır.

Antikçağ Kaynakları

Keldaniler, antikçağ tarihçilerinin eserlerinde komşu kavimlerle birlikte anılır. Eusebius'un, antik dünyanın ilk sistematik ve evrensel tarihi sayılan ve elindeki en eski kanıtlarla başlayıp MS 325 yılına kadarki dönemi kapsayan Kroniği'nde Keldaniler; Asurlular, Medler ve Lidlerle birlikte ele alınan halklar arasında yer alır (Cilt 1, s. 36).

Osmanlı Seyyahları

Geç dönem Osmanlı seyyahları, Kürdistan'ın çok-cemaatli yapısını betimlerken Keldanileri de kaydeder. Evliyâ Çelebi, Kürdistan coğrafyasındaki Yezidiler, Kızılbaşlar/Aleviler, Zazalar, Ermeniler, Türkler, Türkmenler, Araplar, Süryaniler ve Nasturilerle birlikte Keldaniler hakkında da bilgi vererek görece küçük topluluklara değinir (Cilt 4, s. 73).

Köken ve Yerleşim

Kaynaklar, Keldanilerin bölgenin en eski katmanlarına uzanan yerleşik bir topluluk olduğunu vurgular. Buna göre Nasturi ve Keldani topluluklarına mensup ahalinin eski Keldaniler'in ve Süryaniler'in torunlarından oldukları, Kürt soyuna mensup olmadıkları belirtilir; bu coğrafya tarihin kaydettiği en eski zamanlarda Ninova'daki Asuriler'in egemenliği altında görülmüş, Asuriler'in hükümranlığının sonunda Medya hükümdarlarının ve ardından Keyhüsrev'in egemenliğine geçmiştir (Cilt 4, s. 112).

Osmanlı Arşiv Belgeleri

19. yüzyıl Osmanlı arşiv belgeleri, Keldanilerin idari ve toplumsal tarihini izlemek için zengin bir kaynak oluşturur. Bu belgeler, Kürdistan'da yaşamış Ermeniler, Süryaniler ve Nasturilerle birlikte Keldanilerin de tarihini yazmak açısından önemli malzeme sunar (Cilt 3, s. 57). İrade Hâriciye (İ.HR) fonu kapsamında, Van'ın Baz nahiyesinde bir Keldani kilisesi inşaatına ilişkin kayıtlar yer almakta; ayrıca Osmanlı Devleti'nin patriklik düzeyinde ve taşrada hizmet veren din adamlarına verdiği izin ve nişanlara dair evrak da bu fonda çoğunluğu teşkil etmektedir (Cilt 3, s. 64). Tercüme Odası (HR.TO) gibi fonlarda ise yabancı elçiliklerin bölgedeki gayrimüslim cemaatlere ilişkin raporları ve bu cemaatlerin can ve mal güvenliğine yönelik takrirler bulunmaktadır (Cilt 3, s. 69).