İdris-i Bitlisi

İdris-i Bitlisi, Bitlis'te doğan, Osmanlı döneminin önde gelen Kürt asıllı tarihçi ve devlet adamıdır (Cilt 4, s. 89; Cilt 4, s. 106). Hem Osmanlı resmî tarihyazımının ilk örneklerinden birinin müellifi hem de Kürdistan'ın Osmanlı hâkimiyetine girmesinde merkezî rol oynamış bir siyasetçi olarak kaynaklarda anılır.

Heşt Bihişt ve Tarihyazımı

Osmanlı'da resmî tarihyazımının ilk örnekleri, II. Bayezid döneminde Farsça ve Türkçe olarak İdris-i Bitlisi ve İbn Kemal tarafından kaleme alınan eserlerle başlamıştır (Cilt 4, s. 18). İdris-i Bitlisi'nin başlıca eseri, II. Bayezid'in emriyle yazılan Farsça Osmanlı tarihi Heşt Bihişt'tir (Cilt 4, s. 89). Sekiz defterden oluşan bu kroniğin çalışılmış kısımları, Osmanlı Devleti'nin askerî, siyasî, sosyal, ekonomik ve kültürel yapısına dair önemli bilgiler sunar; Fatih dönemine ait deftere dayanarak Fatih'in ordusunda bulunan ve "Garip Yiğidi" olarak adlandırılan Kürt askerlerinin yiğitlik ve cengâverliklerini anlatır; bunların sayılarının iki bin civarında, dindar, gayretli ve savaş meydanlarında aslan ve kaplanlar gibi olduğunu bildirir (Cilt 4, s. 26).

Osmanlı Hizmeti ve Kürdistan'ın Fethi

İdris-i Bitlisi, Şah İsmail-i Safevi'nin baskısından kaçarak Osmanlı Devleti'ne iltica etmiş ve II. Bayezid'in kabul ve iltifatına mazhar olmuştur (Cilt 4, s. 106; Cilt 4, s. 89). Sultan I. Selim zamanında önemli mevkilere yükselmiş, İran himayesindeki Kürt kabileleri ile Acemleri Osmanlı tarafına geçirmekle görevlendirilmiş ve çoğunluğu Kürtlerden oluşan yirmi beş kadar büyük kabileyi Osmanlı Devleti'ne kazandırmıştır (Cilt 4, s. 89). I. Selim'in İran seferinden sonra 1515 tarihinde Kürdistan ümerasına gönderilen İdris-i Bitlisi, Sünnî olan yirmi otuz kadar Kürt kabilesine etkili nasihatlerde bulunarak bunları Şah İsmail aleyhine ve Osmanlı tarafına çekmiş; bu kabileler memleketlerini savaşarak kurtarmış ve Osmanlı Devleti'ne katılmıştır (Cilt 4, s. 90). Onun himmetiyle Diyarbakır, Musul ve Kürdistan'ın Osmanlı idaresine geçmesi sağlanmış, bu hizmetleri karşılığında sultan tarafından pek çok lütfa nail olmuştur (Cilt 4, s. 106).

Kürt beldelerinin fethi esnasında, Osmanlı ordusuyla birlikte hareket eden Kürt mîrlerinin itaat altına alınmasında oynadığı role kaynaklarda ayrıntılı biçimde değinilir (Cilt 4, s. 35). Bitlis de I. Selim döneminde, İdris-i Bitlisi'nin himmetiyle Osmanlıların eline geçmiştir (Cilt 4, s. 131).

Arşiv Belgeleri ve Yazışmalar

Osmanlı arşiv belgeleri, İdris-i Bitlisi ile merkezî yönetim arasındaki yazışmaları, Kürt beylerinin Osmanlı hâkimiyetine girmesinde önemli bir faktör olarak değerlendirir; kayıtlar İdris-i Bitlisi'nin Kürdistan'daki gelişmeleri padişaha arz ettiğini gösterir (Cilt 3, s. 51). 922/1516 tarihli bir belgede, İdris-i Bitlisi'nin Şerif Bey'in veziri Şeyh Emir'in kardeşi Mehmed Ağa ve Kürdistan beyleri ile Bıyıklı Mehmed Paşa arasındaki görüşmelerde yer aldığı; bu görüşmeler sonrasında Kürdistan beylerinin Diyarbekir'i de Safevilerden almak istediklerini Bıyıklı Mehmed Paşa'ya bildirdikleri görülür (Cilt 3, s. 52). Osmanlı Devleti, İdris-i Bitlisi ve diğer Kürt beyleri aracılığıyla Kürdistan'daki gelişmeleri takip etmiş ve Kürt beylerinden raporlar almıştır; arşiv kayıtları İdris-i Bitlisi'nin bölgeden başkente sık sık rapor gönderdiğini göstermektedir (Cilt 3, s. 52).

Vefatı ve Mirası

Kürt ümera ve müverrihlerinden sayılan İdris-i Bitlisi (Cilt 4, s. 106), miladî 1515 (hicrî 921) senesinde vefat etmiştir; Eyüp Ensari civarındaki İdris Köşkü ve çeşme onun, oradaki mescit ise karısı Ziynet Hatun'un hayratıdır (Cilt 4, s. 89). Kaynaklarda Mevlâna İdris olarak da anılan müellif, çeşitli eserleriyle Osmanlı Devleti'ne pek çok hizmette bulunan bir Kürt âlimi olarak zikredilir; oğlu Ebulfazl Efendi de Osmanlılara hizmet etmiştir (Cilt 4, s. 268).