Çölemerik

Çölemerik (Çölemerikiye; bugünkü Hakkâri kent merkezi), Doğu Anadolu'nun güneydoğusunda, Büyük Zap suyu kenarındaki dağlık bir bölge ve yerleşimdir. Ortaçağ İslam coğrafya literatüründe Cibal bölgesinden sayılan ve tanınmış bir Kürt kabilesine ev sahipliği yapan müstakil bir mîrlik olarak; Osmanlı döneminde ise Hakkâri Sancağı'nın idari merkezi olarak anılır (Cilt 2, s. 57; Cilt 4, s. 93).

Ortaçağ kaynaklarında Çölemerik, geniş ve güçlü bir siyasi birim olarak betimlenir. Birçok kent ve kaleden oluşan bu memlekete hâkim olan Çölemerik hükümdarının diğer Kürtler üzerinde de otorite kurduğu, sözünün dinlendiği ve başka aşiretlerin kendisini takdir ettiği aktarılır (Cilt 2, s. 50). İbn Fadl el-Umerî, Kürtlerin yaşadığı toprakları Memleketu'l-Cibal olarak adlandırır ve Cibal bölgesinden saydığı Çölemerik ile Çölemerik kabilesine dair ayrıntılı bilgiler verir (Cilt 2, s. 57). Çölemerik etrafında, Marguvan yakınlarında aynı adla anılan yüksek dağlardan söz eden el-Umerî, buralarda yaşayan ahalinin Kürtler olduğunu belirtir (Cilt 2, s. 84).

el-Umerî'nin anlatımına göre Çölemerikliler, güneydeki Şehdinan Dağı ile batıdaki Bîr Dağı arasında, bu dağların ortasında yaşamışlardır. Kar ve yağmur alan bu yüksek dağların toprağı verimli olduğundan bölge, ahalisi için önemli bir iktisadî kaynak teşkil etmiş; meyve ve tahıllarının özel bir tadı olduğu, havası ve manzarasının güzelliğiyle gezilmeye değer bir yer haline geldiği kaydedilmiştir (Cilt 2, s. 84).

Liderlik konusunda İbn Fadl el-Umerî, Çölemerik kabilelerinin toplam nüfusunu üç bin olarak tahmin eder ve liderlerinin Metkalan oğlu Esed oğlu İmaduddin olduğunu belirtir; yaşadıkları bölgede değerli madenler ve taşlar bulunduğunu da ekler (Cilt 2, s. 111). Çölemerik Mîrliği'nin sınırları zaman zaman genişlemiş, birçok şehir, kale ve hisara sahip olan bu mîrlik Malazgirt'i de içine alacak biçimde yayılmıştır (Cilt 2, s. 60).

Mîrlik, çevresindeki diğer Kürt kabileleriyle ilişki içindeydi; el-Umerî, Buhtîyye kabilelerinin Çölemerik'in karşı tarafında, Musul yönüne düşen bölgelerde yaşadıklarını belirtir. Çölemerik Mîrliği geç dönemlere kadar varlığını sürdürmüş, bu süreçte Selçuklular, Atabekler, Harezmîler ve Moğollarla çeşitli şekillerde mücadele etmiştir (Cilt 2, s. 112).

Araştırmacılar, Çölemeriklilerin Kürt olduğu konusunda hemfikirdir ve bölge, Kürtlerin kökeni ile yurtları bağlamında müstakil olarak ele alınır. Çölemerik beylerinin Emevî ya da Abbâsî soyundan geldiği yolundaki iddialara rağmen, çağdaş araştırmacılar bu beylerle ne Emevîler ne de Abbâsîler arasında bir soy bağı bulunmadığını düşünürler (Cilt 2, s. 111).

Osmanlı dönemi kaynaklarında Çölemerik, Hakkâri'nin idari merkezi olarak öne çıkar. Vilayetin merkezi, Büyük Zap suyu kenarındaki Çölemerik kasabasıdır ve Başkale ile İmadiye önemli mevkilerdendir (Cilt 4, s. 93). İdari taksimatta Hakkâri Sancağı'nın kazaları arasında Çölemerik gösterilir (Cilt 4, s. 127; Cilt 4, s. 142). Ali Tevfik'in coğrafya eserine göre Çölemerik kasabası, vilayet merkezinin Başkale yolu üzerinde, güney tarafında ve bir ova içinde yer alır; havası ağır (vahim) olarak nitelenir, kasabada kurşun ve civarında da kükürt madenleri bulunur (Cilt 4, s. 143). 20. yüzyıl başında bölge siyasi gelişmelerin de sahnesi olmuş; 1919'da Bedirhanilerden Faik'in Şemdinan, Gevar ve Çölemerik aşiretleriyle görüşmeleri arşiv belgelerine yansımıştır (Cilt 3, s. 132).