Çölemerik

Çölemerik (Çölemerikiye; navenda bajarê îroyîn a Hakkâriyê), li başûrê rojhilatê Rojhilatê Anadoluyê, herêmeke çiyayî û niştecîh e ku li kêleka ava Büyük Zapê ye. Di wêjeya cografyaya Îslamî ya Serdema Navîn de wek mîrîtiyeke serbixwe ku ji herêma Cibalê dihat hesibandin û mala eşîreke Kurd a navdar bû; di serdema Osmanî de jî wek navenda îdarî ya Sancaxa Hakkâriyê tê binavkirin (Cilt 2, r. 57; Cilt 4, r. 93).

Di çavkaniyên Serdema Navîn de Çölemerik, wekî yekîneyeke siyasî ya berfireh û bihêz tê binavkirin. Tê gotin ku hukimdara Çölemerikê, ku li vê welatê ji gelek bajaran û kelehan pêk dihat, desthilatdarî li ser Kurdên din jî saz kiriye, gotina wî dihat guhdarîkirin û eşîrên din jî wî qebûl dikirin (Cilt 2, r. 50). Îbn Fadl el-Umerî, axa ku Kurd lê dijîn wek Memleketu'l-Cibal bi nav dike û derbarê Çölemerik û eşîra Çölemerikê de, ku wî ji herêma Cibalê dihesiband, agahiyên berfireh dide (Cilt 2, r. 57). El-Umerî, ku behsa çiyayên bilind ên bi heman navî li derdora Çölemerikê, nêzîkî Marguvanê dike, diyar dike ku gelê ku li wir dijîn Kurd in (Cilt 2, r. 84).

Li gor vegotina el-Umerî, Çölemerikî di navbera Çiyayê Şehdinan ê li başûr û Çiyayê Bîr ê li rojava de, di nîvê van çiyayan de jiyane. Ji ber ku axa van çiyayên bilind ên ku berf û baran digirin berhemdar bû, herêm ji bo gelê xwe çavkaniyeke aborî ya girîng pêk aniye; hatiye qeydkirin ku fêkî û dexlên wê tamek taybet hebûye, û bi bedewiya hewa û dîmenên xwe bûye cihekî hêjayî gerê (Cilt 2, r. 84).

Derbarê serokatiyê de, Îbn Fadl el-Umerî, nifûsa giştî ya eşîrên Çölemerikê sê hezar texmîn dike û diyar dike ku serokê wan Îmaduddîn kurê Esed kurê Metkalan bûye; herwiha lê zêde dike ku li herêma ku lê dijîn maden û kevirên hêja hebûn (Cilt 2, r. 111). Sînorên Mîrîtiya Çölemerikê car caran berfireh bûne, ev mîrîtî ku xwediyê gelek bajaran, kelehan û hisaran bû, bi awayekî ku Malazgirtê jî di nav xwe de bigire, belav bûye (Cilt 2, r. 60).

Mîrîtî, bi eşîrên Kurd ên din ên li derdora xwe re di têkiliyê de bû; el-Umerî diyar dike ku eşîrên Buhtîyye li aliyê din ê Çölemerikê, li herêmên ku ber bi Musulê ve diçin, dijiyan. Mîrîtiya Çölemerikê heta demên dereng hebûna xwe domandiye, di vê pêvajoyê de bi Selçukî, Atabek, Harezmî û Mongoliyan re bi awayên cûda şer kiriye (Cilt 2, r. 112).

Lêkolîner, di derbarê Kurdbûna Çölemerikiyan de hemfikir in û herêm, di çarçoveya koka Kurdan û welatên wan de bi awayekî serbixwe tê nirxandin. Tevî îdiayên ku dibêjin begên Çölemerikê ji nesla Emevî an Abbâsî ne, lêkolînerên nûjen difikirin ku di navbera van began û ne Emevî û ne jî Abbâsiyan de tu têkiliyek neslî tune (Cilt 2, r. 111).

Di çavkaniyên serdema Osmanî de Çölemerik, wek navenda îdarî ya Hakkâriyê derdikeve pêş. Navenda parêzgehê, bajarokê Çölemerikê ye ku li kêleka ava Büyük Zapê ye û Başkale û İmadiye ji cihên girîng in (Cilt 4, r. 93). Di dabeşkirina îdarî de Çölemerik di nav qezayên Sancaxa Hakkâriyê de tê nîşandan (Cilt 4, r. 127; Cilt 4, r. 142). Li gor berhema cografyayê ya Ali Tevfik, bajarokê Çölemerikê, li ser rêya Başkale ya navenda parêzgehê, li aliyê başûr û di nav deştekê de ye; hewaya wê giran (vahim) tê binavkirin, di bajarok de madenên qelayê û li derdora wê jî madenên kibrîtê hene (Cilt 4, r. 143). Di destpêka sedsala 20an de herêm bûye qada geşedanên siyasî jî; di sala 1919an de hevdîtinên Faik ê ji Bedirxaniyan bi eşîrên Şemdinan, Gevar û Çölemerikê re di belgeyên arşîvê de cih girtine (Cilt 3, r. 132).