Adiabene

Adiabene, Antik Çağ kaynaklarında Erbil merkez alınarak tanımlanan, Mezopotamya'nın kuzeyinde Dicle'nin doğusunda yer alan tarihî bir bölge ve krallıktır. Kürtlerin yaşadığı tahmin edilen antik coğrafyalardan biri olarak değerlendirilir.

Bölge, Erbil merkezli olup Büyük ve Küçük Zap suları arasında konumlanır; daha geniş bir tarifle Nusaybin'den Diyala Nehri'ne kadar uzanan alan olarak da tanımlanmıştır (Cilt 1, s. 53; Cilt 1, s. 58). Kürt tarihi açısından Adiabene; Mardia, Media, Kardukhia (Corduene, Korduk/Korçeyk ve Beth Qardu) ve hatta Armenia tarihî coğrafyasıyla bir bütün olarak ele alınması gereken bölgelerden sayılır. Literatürde bu coğrafyada yaşayan kavimlerin antik Kürtlerin ataları olduğuna dair analizler bulunmaktadır (Cilt 1, s. 20).

Antik coğrafyacılardan Pliny, Armenia'dan Adiabene'ye kadar uzanan yer adları, dağ silsileleri ve nehirlerle ilgili Kürt tarihi açısından önemli bilgiler verir. Pliny'ye göre Adiabene ile Armenia arasında, Armenia'ya bitişik vadilerde Menobardi ve Mosechini adlı iki kavim yaşar; Adiabene'den doğu ve kuzeydoğuya doğru ise Med toprakları uzanır. Pliny ayrıca bölgede, Büyük İskender ile Pers kralı III. Dareios arasında vuku bulan ve adını günümüzde Erbil yakınlarındaki bir köyün koruduğu Arbelitis/Gaugamela savaşının yerini zikreder (Cilt 1, s. 47). Tacitus ise eserinde Adiabene'nin coğrafyası, Armenia ile ilişkileri ve Izates ile Monabazus adlı Adiabene krallarına dair bilgiler aktarır (Cilt 1, s. 48).

Roma-Pers mücadelelerinde Adiabene sık sık adı geçen bölgelerdendir. Eutropius, Septimius Severus döneminde Adiabenelilerin ve Arapların bozguna uğratıldığını aktarır (Cilt 1, s. 50). Sasani döneminde ise Adiabene İran'ın bir parçası olarak görülmüştür: Kerdir'in yazıtında, I. Şapur'un Ka'be-i Zerdüşt yazıtının aksine Armenia anērān (İran dışı) coğrafyası içinde gösterilirken, Adiabene yine İran'ın bir parçası olarak zikredilir. Anlaşıldığı kadarıyla bu dönemde Kürt ülkesi de muhtemelen Adiabene ile birlikte Pers krallığının bir parçasıydı ve Kürtler Sasani devletinin tebaası arasındaydı (Cilt 1, s. 68).

Adiabene erken Hristiyanlık tarihiyle de yakından anılır. Erbil merkezli bu bölgede, özellikle Erbil'de yaşayan ruhbanların hayatına dair kayıtlar bulunur (Cilt 1, s. 53). Bir kronikte Raqbakht olarak anılan ve bölgenin 2. yüzyıl ortasındaki satrabı olan kişinin Hristiyan olarak vaftiz edildiği rivayet edilir (Cilt 1, s. 54). Yedinci yüzyılda kaleme alınan Mar Qardagh Tarihi'nde, Mar Qardagh'ın Erbil merkezli Adiabene bölgesine (Nusaybin'den Diyala Nehri'ne kadar olan alan) atandığı anlatılır; bu eser dördüncü yüzyıla dair içerdiği detaylarla Irak ve Kürdistan'ın kültürel dünyasına ışık tutar ve içinde Kürtler doğrudan anılarak Kürt ismi iki kez kullanılır (Cilt 1, s. 58).