Horasan

Horasan, İran'ın kuzeydoğusunda yer alan ve İslam dünyasının doğu yarısını oluşturan tarihî bölgelerden biridir. Kürt tarihinin kaynaklarında hem önemli siyasi olayların geçtiği bir sahne hem de Kürt nüfusun varlığının kaydedildiği bir coğrafya olarak yer alır.

Horasan, İslam dünyasının önemli bölgelerinden biri kabul edilir ve İslam'ın gelişinden önce de stratejik bir konuma sahipti. İslam kültür mirası kitaplarında bölge hakkında pek çok bilgi yer alır; Abbâsîler'in hilafeti elde ediş sürecinde temel bir rol oynamış ve buradan önemli şahsiyetler çıkmıştır (Cilt 2, s. 68). Arap coğrafya literatüründe çizilen Kürt topraklarının ("Ardu'l-Ekrâd") Horasan ile sınırdaş gösterilmesi, bölgenin Kürt coğrafyasıyla komşuluğunu ortaya koyar (Cilt 2, s. 55). İslam dünyasının doğu yarısı tasnif edilirken İran, Azerbaycan, Sind, Sicistan ile birlikte Horasan da bu doğu yarısının başlıca bölgeleri arasında sayılmıştır (Cilt 2, s. 18).

Bölgenin Kürt tarihindeki en çok tartışılan bağlantısı, Abbâsî ihtilalinin efsanevi kumandanı Ebu Müslim-i Horasanî'dir. Abbâsîler döneminin ilk iki asrı incelendiğinde Kürtlerin Abbâsî ihtilaline büyük destek verdikleri, hatta Ebu Müslim-i Horasanî'nin Kürtlüğünün dillendirildiği görülmektedir (Cilt 1, s. 98). Kaynaklar Ebu Müslim'in doğum yeri hakkında farklı bilgiler verir; bazı tarihçiler buranın Horasanlı Ebu Müslim'in köyü olduğunu belirtir ve eğer Mahan'da doğduğu kabul edilirse, Mahan'ın bir Kürt köyü ya da Kürtlerin de yaşadığı bir köy olarak kabul edilmesi gerekeceği ifade edilmiştir (Cilt 2, s. 68).

Coğrafya kaynakları Horasan içinde fiilî Kürt yerleşimlerini de kaydeder. İstahrî, Horasan'dan söz ederken Uşturc denilen, çölde küçük bir şehirden bahseder; bu şehirde yedi köy ile Kürtlere ait evler bulunmaktadır. İstahrî ayrıca Kuhistan'daki şehirlerin kırsallarında çöller olduğunu, buralarda Kürtler ile deve ve koyun yetiştiren sürü sahiplerinin yaşadığını söyler ve Horasan'daki mesafeleri zikrederken Esadâbad yakınlarında bulunan Karyetü'l-Ekrad'ı (Kürtler Köyü) anar (Cilt 2, s. 17). İbn Havkal da Kuhistan hakkında bilgi verirken, Horasan'ın diğer bölgelerinde olduğu gibi burada da sık yerleşim yerlerinin olmadığını, şehirler ve köyler arasındaki çöllerde Kürtlerin, deve ve koyun çobanlarının oturduğunu belirtir (Cilt 2, s. 20). İbn Said el-Mağribî ise konumunu Horasan, Fars ve Kirman arasında bir yerde belirlediği Kuhistan Dağı'ndan söz eder (Cilt 2, s. 82).

Horasan, Kürt hanedanlarının ve şahsiyetlerinin tarihine de dolaylı olarak yansır. Hasanveyhî Kürt Emîrliği'nin kurucusu Hasanveyh, Büveyhî hükümdarı Rüknüddevle'nin Horasan'da Sâmânoğulları ile yaptığı savaşta ona askerî yardımda bulunmuş ve teveccühünü kazanmıştır (Cilt 1, s. 119). Bölge, Kürtlerin uzak diyarlardaki askerî varlığında da görünür; Antakya'ya vali tayin edilen Alluş el-Kurdî, Seyfuddevle el-Hamdânî döneminde asker olarak Horasan'dan getirtilen ve sayıları 5000'i bulan Horasanlıların güvenini kazanmayı başarmıştır (Cilt 2, s. 72).