Hemedan

Hemedan, ortaçağ İslam coğrafya ve tarih kaynaklarında Kürtlerin yerleşik olduğu bölgeler arasında sayılan, el-Cibal (Irak-ı Acem) bölgesinde yer alan bir şehirdir.

Kaynaklarda Cibal bölgesinin sınırları çizilirken Hemedan bir başlangıç noktası olarak alınır: bu sınırlar, Arap diyarı ile Acem diyarını birbirinden ayıran dağların Hemedan ve Şehrezor Dağları'ndan başlayıp Cezîre'deki Dicle'ye kadar uzandığı biçiminde tarif edilir (Cilt 2, s. 55). Şehrin konumu çevre yerleşimlerle ilişkilendirilerek de tanımlanmıştır: Şehrezor, Erbil ile Hemedan arasında Cibal bölgesinde yer alan ve ahalisinin tümü Kürt olan geniş bir yerleşim yeridir (Cilt 2, s. 37); aynı Şehrezor'un konumu Musul ile Hemedan arasında da gösterilir (Cilt 2, s. 91). Kasr-ı Şirin, Hemedan ve Hulvan yakınlarında bulunur (Cilt 2, s. 90); Hemedan'a yakın bölgelerden biri sayılan Brucerd ise başlangıçta bir köy iken sonradan büyüyerek şehir hâline gelmiştir (Cilt 2, s. 88).

Hemedan, Kürt nüfusunun anıldığı bir coğrafyadır. Mes‘ûdî, Mürûcü'ẕ-ẕeheb adlı eserinde Kürt aşiretlerinin yaşadığı yerler hakkında çok geniş bir coğrafi sınır çizmiştir (Cilt 1, s. 97). Kalkaşendî, Hemedan Dağları ahalisinin Kürt olduğunu belirtmiştir (Cilt 2, s. 83). Umerî ise Hemedan dağında kendilerine Renkliyye denilen, cesur, kurnaz ve sayıları iki bin olan bir Kürt kavmine işaret eder; bunlara Cemaluddin Balan topluluğu da denilmektedir ve yayıldıkları bölgeler arasında Hemedan ve Şehrezor sayılır (Cilt 2, s. 39; Cilt 2, s. 109).

Siyasi tarih açısından Hemedan, Büveyhî hâkimiyetinin merkezlerinden biri olarak görünür. Ebü'ş-Şevk'in ordusu, Kirmanşah'ta Büveyhîlerin Hemedan hükümdarı Şemsüddevle'yi yenilgiye uğratmış; 420/1029 yılında Ebü'ş-Şevk, Hemedan'ı kuşatarak Dînever ve Esedabad'ı kuşatan Oğuz Türklerini durdurmayı başarmıştır (Cilt 1, s. 142).

Şehir, ortaçağ İslam ilim hayatında da iz bırakmıştır. el-Hemedânî nisbesiyle anılan İbnü'l-Fakīh, Bağdat ve Irak yerine Mekke ve Hicaz'ı öncelikle ele alan koluna mensup olup Kitâbü'l-Büldân adlı eserinde Kürtler hakkında bilgiler vermiştir (Cilt 2, s. 13; Cilt 2, s. 14).