پروژه
منابع دستاول مکتوب تاریخ کرد — پروژه کتابشناسی تحلیلی و حاشیهنویسیشده.
کردها که یکی از ملتهای بومی (اتوکتون) ایران و میانروداناند، امروزه عمدتاً در جغرافیای تاریخی کردستان زندگی میکنند که بخشهایی از ترکیه، ایران، عراق و سوریه را دربر میگیرد. جمعیت قابل توجهی از کردها نیز در قفقاز، آسیای صغیر، اروپا و آمریکا و در جغرافیاهای گوناگون کرهٔ زمین به زندگی خود ادامه میدهند. کردها که شمارشان امروزه نزدیک به پنجاه میلیون برآورد میشود، هرچند در پی ترتیبات بینالمللی شکلگرفته در پایان سدهٔ نوزدهم و آغاز سدهٔ بیستم نتوانستند ساختاری سیاسی به نام خود برپا کنند، از دوران باستان تا امروز دودمانها و دولتهای فراوانی با اندازه و عمر متفاوت بنیان نهادهاند. کردها به اقتضای جغرافیایی که در آن میزیند، با پذیرش باورهای گوناگون، از نظر دین و مذهب تنوعی را در خود جای دادهاند و در عرصهٔ ادبیاتی شفاهی و مکتوب که بر گونههای مختلف زبان کردی استوار است از غنای بزرگی برخوردار بودهاند. دولتملتهایی که بر جغرافیای محل زندگی کردها حاکمیت یافتند، از یک سو با پیگیری سیاست فرهنگیِ همانندساز و یکسانساز، فولکلور، موسیقی، معماری و تولید و اندوختهٔ ادبی، فلسفی و فرهنگی کردها را به نام فرهنگ ملی خود ثبت کردند. از سوی دیگر، محروم ماندن کردها از جایگاهی سیاسی سبب شد که آنان افزون بر خشونت فیزیکی و فرهنگیِ اعمالشده در سطوح گوناگون، در معرض خشونتی گفتمانی نیز قرار گیرند که هدفش تحریف ادراک آنان از خویشتن بود.
کردها که با ترتیبات سیاسی بینالمللی بیدولت رها شده بودند، بر پایهٔ چنین دریافتی، کوشیده شد با تزهای تاریخی دولتملتها «بیتاریخ» نیز گردانده شوند؛ اما این تلاشهای انکار سیاسی و تاریخی با پژوهشهای محققان کرد و بینالمللی با شکست مواجه شد. در پی آن، «دانشمندانِ» دولتهای حاکم به جای رد و انکار، راهبردی گفتمانی پروراندند که در آن ساختههای تاریخی و فرهنگی کردها با زبانی تحقیرآمیز بازنمایی میشد. در این بازنمایی استعماری — که ناگزیر بود همان دم که بازنماییشونده به نام خود سخن گفتن آغاز کرد خود را نو کند — تاریخ کرد اگرچه نادیده گرفته نشد، اما در واژگانی از «ناشدگی»، «نابسندگی» و «توحش و بدسرشتیِ» عاری از پختگی از نو برساخته شد.
به این دلایل، تا همین اواخر ممکن نشده بود که «تاریخ کرد» — که با نادیده گرفتن منابع اصلی در دوگانهٔ «انکار» و «اثبات» گرفتار شده بود — به شیوهای کلنگر، با دیدگاه و روشی آکادمیک، به صورت گاهشمارانه و ردهبندیشده بررسی شود. در این چارچوب، به کارهای دولتملتهای حاکم که بر رد، انکار، نادیدهگیری و تحریف هستی و تاریخ کرد استوار بود، با پژوهشهایی پاسخ داده شد که برخی محققان کرد غالباً با روحیهای تدافعی به رشتهٔ تحریر درآوردند. در کنار اینها باید اذعان کرد که از آغاز دههٔ ۱۹۹۰، در پیوند با بینالمللی شدن مسئلهٔ کرد در جغرافیاهای گوناگون، در ترکیه، ایران، عراق و سوریه و نیز در اروپا و آمریکا شمار قابل توجهی پژوهش دربارهٔ تاریخ کرد با دیدگاه و روش علمی نگاشته شده و دانشی انتقادیتر تولید شده است. اما این پژوهشها چون بر دورهای معین، منطقهای جغرافیایی، دولت یا دودمانی خاص تمرکز کردهاند، از بیان تاریخی کلنگر برای کردها فاصله دارند. این وضعیت نگارش کتابشناسیای کلنگر از تاریخ کرد را همچون ضرورتی پدیدار ساخت.
بر این باوریم که نخستین و مهمترین شرط پدید آوردن سفر کردها در تاریخ، از دوران باستان تا امروز، با دیدگاه و روشی علمی و آکادمیک، شناسایی منابع اصلی مربوط به کردها و در دسترس پژوهشگران نهادن آنهاست. چنین کاری ناگزیر است هم اسناد و ثبتهایی را که کردها دربارهٔ تاریخ خود پدید آوردهاند در نظر گیرد و هم آرشیوها و اسنادی را که واحدهای سیاسی گوناگونِ چیره بر کردها تولید کردهاند. آرشیوهای این دولتهای حاکم بنا بر طبیعت خود در راستای نیازهای آن دولتها نگاشته شدهاند و دیدگاههای خودشان را بازتاب میدهند. افزون بر این، این نیز واقعیتی بنیادین است که آرشیوهای دولتهای حاکم دربارهٔ کردها و کردستان در برخی دورهها و موضوعها بسیار «پرگو» و در برخی دورهها و موضوعهای دیگر «خاموش» ماندهاند. با حرکت از این واقعیت، ضرورت بررسی آرشیوهای دولتهای حاکم با دیدگاهی تطبیقی و پیوسته آشکار شد.
منابع اصلی مربوط به کردها و کردستان، در روند تاریخ، در کشورهای گوناگون، به دست دولتهای گوناگون، با الفباهای گوناگون و به زبانهای گوناگون پدید آمدهاند. با حرکت از این واقعیت، شناسایی منابع اصلی دربارهٔ کردها و کردستان همچون هدفی در اولویت رخ مینماید. منابعی که از دوران باستان تا امروز دربارهٔ کردها و جغرافیای کردستان آگاهی میدهند و با الفباهایی متفاوت از یکدیگر به نگارش درآمدهاند — به یونانی، لاتین، پهلوی، عربی، فارسی، کردی، ترکی، ارمنی، سریانی، انگلیسی، آلمانی، فرانسوی، ایتالیایی، روسی و دیگر زبانها — به دست تاریخنگارانی که الفباها و زبانهای منابع را میدانند و در حوزهٔ خود متخصصاند شناسایی و تحلیل میشوند و در پروژه گنجانده میشوند. این کار که با مشارکت نزدیک به چهل پژوهشگر فعال در کشورهای گوناگون پدید میآید، همزمان فهرستی از آرشیوها و کتابخانههایی را نیز که در جغرافیاهای گوناگون کرهٔ زمین منابع اصلی را در خود جای دادهاند در خدمت پژوهشگران خواهد گذاشت.
درست با حرکت از همین دلایل و دغدغههاست که این پروژه، که تماماً به دست پژوهشگران داوطلب آماده میشود، شناسایی و گردآوری همهٔ گونههای منابع مکتوب را هدف گرفته است — همهٔ کتابها، وقایعنامهها/کرونیکها، سفرنامهها، رسالهها، صورتجلسهها/ضبطها، آمارها، سالنامهها، دفترها، روزنامهها، مجلهها، گزارشها، اسناد و مانند آنها — که از سدهٔ ششم پیش از میلاد تا سال ۱۹۸۰ دربارهٔ کردها و کردستان آگاهی میدهند. یکی از هدفها نیز انتشار مجموعهکتابی با عنوان منابع اصلی مکتوب تاریخ کرد: کتابشناسی تحلیلی و حاشیهنویسیشده با دادههای بهدستآمده در پایان پروژه است. امید میرود که پروژه، در پی شناسایی و گردآوری آرشیوها، کتابخانهها و منابع دستاول مربوط به کردها و کردستان، نگارش تاریخی کلنگر برای کردها را باز هم آسانتر سازد.