Şeddâdîler

Şeddâdîler (kaynaklarda Beni Şeddâd, Âl-i Şeddâd, Şeddâdiyân ve Şatatik olarak da anılır), X. yüzyılın ortalarından XII. yüzyılın sonuna kadar Arrân ve Ermenistan coğrafyasında hüküm sürmüş bir Kürt devletidir. Adını, hanedanın kurucusu Muhammed b. Şeddâd'ın babasından almıştır (Cilt 1, s. 101).

Hanedan, Muhammed b. Şeddâd'ın 951 yılında Dvin'e yerleşmesiyle tarih sahnesine çıkmıştır. Ancak bu ilk iktidar uzun ömürlü olmamış, Musâfirî Emîri Merzuban b. Muhammed'in 954'te Dvin'i geri almasıyla son bulmuştur. Bir süre Ermenistan ve Arrân'da kendilerine yurt arayan Muhammed b. Şeddâd'ın oğulları, 970-971'de Gence'yi ele geçirerek burayı merkez edinmişlerdir (Cilt 1, s. 101).

Gence merkezli olarak etkili bir güç hâline gelen Şeddâdîler, Müslüman dünyası ile Hristiyan Gürcü ve Ermeni devletleri ve Kur Nehri'nin kuzeyindeki gayrimüslim halklar arasında bir tampon oluşturarak önemli bir "suğur" (uç/sınır) devleti işlevi görmüşlerdir (Cilt 1, s. 101).

Şeddâdî tarihinin yazımı, döneme ait pek çok temel kaynağın kaybolması nedeniyle ciddi güçlükler taşımaktadır. Şeddâdîlerle ilgili bilgiler ihtiva ettiği düşünülen eserlerin başında et-Tebrizî el-Vaiz'in (ö. 570/1174-1175 civarı) ve es-Selmâsî el-Fakîh'in birer Tarihu Azerbaycan'ı gelir; her ikisi de bugün kayıptır. Aynı şekilde, Ani Şeddâdîleri devrinde Ani'de yaşamış ve sonraki Ermeni tarihçilerin kendilerinden nakiller yaptığı Hovhannes Sakavag (1047-1129), Mkhitar Anetsi (eseri 1193'e kadarki olayları kapsar) ve Vanakan Vardapet'in (öl. 1251) tarih kitaplarının kaybolması, çağdaşı oldukları Şeddâdîlerin tarihinin pek çok yönünü karanlıkta bırakmıştır (Cilt 1, s. 102).

Bu boşluğa rağmen, Şeddâdî tarihi için en önemli kaynaklardan biri Müneccimbaşı'nın Câmi'ü'd-düvel adlı Arapça umumî tarihidir. İlim hayatına Selanik Mevlevîhane'sinde başlayan, ardından İstanbul'a giderek İslâmî ilimlerin yanı sıra tıp ve tabiî ilimlerde tahsil gören ve uzun yıllar Osmanlı sarayında müneccimbaşılık yapan müellif, asıl şöhretini bu eserle kazanmıştır. Mukaddimesinde yetmiş iki kaynaktan istifade edilerek yazıldığı belirtilen ve yaradılıştan 1081/1670 yılına kadar gelen olayları kapsayan eserde, devletlerin tarihi müstakil başlıklar hâlinde ele alınmış ve Şeddâdîler için de ayrı bir başlık ayrılmıştır. Eser, Şeddâdîlerin hüküm sürdüğü zamana göre oldukça geç bir dönemde yazılmış olmasına rağmen Şeddâdî tarihi için en önemli kaynaklardandır (Cilt 1, s. 103).

Müneccimbaşı'nın bu önemi taşımasının nedeni, kendisinden önceki kayıp bir kaynağı aktarmasıdır. Tam adı Târîhu Bâbi'l-Ebvâb ve Şirvan ve Arrân olan ve günümüzde kayıp bulunan bu eserin yalnızca Bâbü'l-Ebvâb, Şirvân, Arrân ve Azerbaycan meliklerinin durumlarını beyan eden kısmı, Müneccimbaşı'nın nakli sayesinde günümüze ulaşmıştır. Bu eser, Şeddâdîler Devleti tarihine dair derli toplu bilgi veren tek kaynak olma özelliği taşır. Müneccimbaşı'nın aktarımları bağlamında Şeddâdîlerin Gence kolunun anlatıldığı Târîhu Bâbi'l-Ebvâb'da, hanedanın soyuna açıklık getirilerek Muhammed b. Şeddâd'ın Dvin'e yerleşmesinden (340/951), Selçuklu Emîri Savtegin'in Gence'yi ele geçirmesine (468/1075-1076) kadarki hadiseler kronolojik olarak anlatılmaktadır. Özellikle Şeddâdîlerin tarih sahnesine çıkışları ve Gence Şeddâdîlerinin sonuna ilişkin, başka herhangi bir kaynakta yer almayan çok orijinal bilgiler ihtiva etmektedir (Cilt 1, s. 105).