Şırnak

شرناق، یک سکونتگاه کُردنشین در منطقه بوتان است که ساختار قبیله‌ای در آن قوی است. در تقسیمات اداری عثمانی، به عنوان یک سکونتگاه وابسته به سنجاق ماردین، همراه با نصیبین، جیزره، آوینا و میدیات ذکر می‌شود (جلد 4، ص. 119).

بر اساس منابع، رؤسای قبیله شرناق به یک خانواده واحد تعلق دارند؛ آنها از نظر نسب و حیثیت، احترام سایر قبایل را به دست آورده‌اند. رسم بر این بود که آقاها گرد هم می‌آمدند و یکی از خود را با نام کُردی "آقای سور" به عنوان رئیس قبیله انتخاب می‌کردند و در صورت لزوم، دوباره جمع شده و رئیس را عزل کرده و شخص دیگری را به جای او می‌آوردند. در گزارش والی موصل به تاریخ 14 ژوئیه 1918 ذکر شده است که این قبیله می‌توانست حدود ششصد مرد مسلح را بسیج کند (جلد 3، ص. 120). حوزه نفوذ قبیله از مرزهای سکونتگاه فراتر می‌رود؛ تعلق مردم سیلوپی به قبیله شرناق، به عنوان جزئیاتی که نشان‌دهنده وزن منطقه‌ای قبیله است، در اسناد ثبت شده است (جلد 3، ص. 126).

شرناق، در اسناد آرشیو عثمانی پس از جنگ جهانی اول، مکرراً برجسته می‌شود و در این دوره، عبدالرحمن آقا، رئیس قبیله، در مرکز اسناد قرار دارد. عبدالرحمن آقا همچنین رئیس شهرداری شهرک شرناق است؛ تلگراف مورخ 1919 که او به همراه سورزاده محمد آقا به نمایندگی از اهالی شهرک و با عنوان رئیس شهرداری به وزارت داخله ارسال کرده‌اند، متعلق به همین دوره است (جلد 3، ص. 121). در زمانی که اخبار مربوط به الحاق کردستان به ارمنستان منتشر می‌شد، عبدالرحمن آقا، رئیس قبیله شرناق، عمر آقا، رئیس قبیله دیرشوی، و عمر آقا، رئیس قبیله باتووان، تلگرافی به تاریخ 10 آوریل 1919 از شرناق ارسال کردند که در آن بیان داشتند کُردها که اکثریت را تشکیل می‌دهند، هیچ تابعیت دیگری جز تابعیت عثمانی را نخواهند پذیرفت (جلد 3، ص. 119).

در همان دوره، عبدالرحمن آقا در سیاست چندجانبه خط بوتان-جیزره پس از جنگ ظاهر می‌شود. تحول موسوم به "حادثه گویان" و جزئیات مذاکره با عبدالرحمن آقا از شرناق در این خصوص، موضوع تلگراف رمزنگاری شده به تاریخ 14 مه 1919 بوده است که از وزارت داخله (مدیریت امنیت عمومی) با قید "بسیار مهم و فوری" به ولایت وان ارسال شده است (جلد 3، ص. 132). داوود افندی، فرمانده نسطوری، نامه‌هایی به زبان عربی به تاریخ 16 و 25 اوت 1919 به آقاها عبدالرحمن، تمیرهان، علیهان و سلیمان ترار از شرناق نوشت و پیشنهاد تابعیت از انگلیسی‌ها را مطرح کرد؛ این نامه‌ها و ترجمه‌های عثمانی آنها توسط قائم مقام والی بیتلیس به وزارت داخله ارسال شد (جلد 3، ص. 125). در همین حین، گزارش‌هایی مبنی بر اینکه قبیله شرناق با قبایل دیگر متحد شده و به زاخو حمله خواهد کرد نیز در اسناد منعکس شده است (جلد 3، ص. 126).

نام عبدالرحمن آقا از شرناق، در همان اسناد با بازیگران برجسته کُرد آن دوره ذکر می‌شود؛ او همراه با رؤسای قبایلی چون شیخ محمود برزنجی، علی‌شان بیگ رئیس قبیله کوچگیری، بارزان، اورامار، زیبار، سورچی و شیروان، در اسناد مربوط به تحولات کردستان جنوبی و کردستان ایران و روابط انگلیس-کُرد مورد اشاره قرار می‌گیرد (جلد 3، ص. 120). بدین ترتیب، شرناق در سیاست قبیله‌ای جغرافیای بوتان پس از جنگ، به عنوان مرکزی که مبارزه نفوذ عثمانی-انگلیس و تماس‌های نسطوری در آن تلاقی می‌کردند، جایگاه برجسته‌ای در سوابق آرشیو دارد.