İbnü’l-Ezrak

İbnü'l-Ezrak el-Fârikî (tam adıyla Ahmed b. Yusuf b. Ali), 12. yüzyılda yaşamış, Meyyâfârikîn merkezli bir Müslüman tarihçidir. Asıl şöhretini, doğduğu şehrin ve çevresinin tarihini anlattığı Târihu Meyyâfârikîn ve Âmid adlı eseriyle kazanmıştır.

Künye kayıtlarında müellifin tam adı Ahmed b. Yusuf b. Ali olarak verilir ve eseri Târihu Meyyâfârikîn ve Âmid (ayrıca Târihu'l-Fârikî) başlığıyla anılır (Cilt 1, s. 216). Vefat tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte, 577/1181 yılından sonra öldüğü kabul edilmektedir (Cilt 1, s. 133).

İbnü'l-Ezrak, eserini telif etme nedenini bizzat kendisi açıklar. Amacı, Meyyâfârikîn'in kuruluşunu, şehri ilk kimin kurmaya başladığını ve bunun ne zaman olduğunu yazmaktır. Buranın Romalılar elinde olduğu dönemden başlayarak Farsların eline geçmesine, Romalılar tarafından geri alınışına ve Hicrî 18 yılında Müslümanlar tarafından fethedilinceye kadar yaşanan olayları kayda geçirmek istemiştir. Ayrıca Emevî ve Abbasî halifeleri zamanında şehrin hangi halife döneminde kimin tarafından idare edildiğini, halifelerin yönetiminden ayrılıp bağımsız olduktan sonra ise -kendi yazdığı tarih olan Hicrî 572 yılına kadar- kimler tarafından yönetildiğini anlatmayı hedeflemiştir (Cilt 1, s. 133).

Eser, özellikle Mervânî tarihi açısından merkezî bir öneme sahiptir. İbnü'l-Ezrak, Mervânî Devleti'nin son dönemine ilişkin değerlendirmelerde bulunur; Nizâmeddîn'in yönetiminde bölgenin refah düzeyinin en üst seviyeye ulaştığını, ancak ondan sonra tahta çıkan Nâsıruddevle Mansûr döneminde Mervânî Devleti'nin Selçuklular tarafından yıkılmasıyla bölgedeki huzur ve refahın gittikçe düştüğünü kaydeder (Cilt 1, s. 132).

İbnü'l-Ezrak, olaylara bizzat tanıklık eden bir müelliftir. 548/1153 yılında Tiflis'e yaptığı yolculuk sırasında Ani'yi de ziyaret etmiş ve burada Şeddâdî Emîri Fahreddin Şeddâd ile bizzat görüşmüştür (Cilt 1, s. 106).