İmadiye

İmadiye, bugün Irak Kürdistan bölgesinde yer alan, korunaklı dağlık konumuyla tanınmış tarihî bir kale-şehir ve aynı adı taşıyan bir Kürt beyliğinin merkezidir. İslamî dönem coğrafyacılarından Osmanlı arşiv kayıtlarına kadar uzanan kaynaklarda hem stratejik bir mevki hem de yüzyıllarca Kürt beyleri tarafından yönetilen bir idari birim olarak anılır.

Klasik İslamî coğrafya ve seyahat kaynakları İmadiye'yi korunaklı konumu ve sularıyla öne çıkarır; Ebü'l-Fidâ buranın korunaklı yerinden ve sularından söz eder (Cilt 2, s. 111). Yerleşim, bugün Irak Kürdistan bölgesinde Serseng nahiyesine 6 km mesafede bulunmaktadır (Cilt 2, s. 113). El-Umerî'nin verdiği bilgilere göre İmadiye, Çölemerik (Hekarî) çevresindeki kabilelerin en önemli yerleşim ve mekânlarından biri olup Harun Kalesi ile birlikte anılır (Cilt 2, s. 111). Bunun yanı sıra Cibal bölgesinde Kürtlerin yaşadığı egemen siyasal birimler arasında sayılan yerler arasında İmadiye, Harun Kalesi, Kumraniye gibi mevkilerle birlikte zikredilir (Cilt 2, s. 57).

Kaynaklar, Behdinan ya da bilinen ismiyle İmadiye Beyliği'nin Cezîre, Irak ve Cibal bölgelerinde Bradust dahil olmak üzere geniş toprakları egemenliği altına aldığını, yöneticilerinin Moğol ve Tatar yönetimleri dönemlerinde de etkili olduklarını aktarır (Cilt 2, s. 67). İmadiye hükümdarlarından biri Şemseddin Muhammed adıyla bilinir ve kendisi İmadiye hükümdarı olarak yazışmıştır (Cilt 2, s. 67). Hakkâri'ye tabi bölgelerde Kürtlerin ikamet ettiği, bu çerçevede Görgil, İmadiye ve Bay'ın İzeddin Şir Bey'in hâkimiyetinde bulunduğu da kaydedilmiştir (Cilt 4, s. 40).

Osmanlı döneminde İmadiye, Kürt beylerinin yurtluk-ocaklık statüsüyle yönettiği bir sancak ve "hükûmet" idi. 1670 yılında İmadiye sancakbeyi Kubad Bey'in ataması "İmadiye Hükûmet Nişanı" olarak kaydedilmiş; nişanda "İmadiye hükûmeti kadîmü'l-eyyamdan ila-hazel an babaları ve dedeleri yurtluğu ve ocaklığı üzre sâir Kürdistan hâkimleri neslen ba'de'n-nesl mutasarrıf oldukları gibi mutasarrıf olmak" ifadeleriyle, Kürt beylerinin bu yerleri yüzyıllarca babadan oğula yönettiği belirtilmiştir (Cilt 3, s. 49-50). İdari taksimatta İmadiye, "Eyalet-i Kürdistan" içinde Cizre ve Mesyun ile birlikte sayılan birimlerden biriydi (Cilt 3, s. 51). Ayrıca Deyr-i maklıb nahiyesinin ilhakıyla İmadiye Hükümeti aşiret ağalığının miri akçesinin Diyarbekir Hazinesi'ne teslim edilmesine dair beratlar düzenlenmiştir (Cilt 3, s. 51).

Beyliğin yönetimi her zaman istikrarlı olmamış; aşiretiyle problem yaşayan İmadiye sancakbeyi Kubad Bey ile oğlu katledilmiş, yerine kardeşi Behram Bey atanmış ve olaya sebep olanların cezalandırılması için merkezî yönetime başvurulmuştur (Cilt 3, s. 17). Geç dönem Osmanlı kaynaklarında İmadiye, Hakkâri vilayetinin önemli mevkilerinden biri olarak gösterilir (Cilt 4, s. 93); idari listelerde hem Hakkâri (Çölemerik) sancağına hem de Musul vilayetine (Akre, Zibar, Duhok, Zaho ile birlikte) bağlı bir birim olarak yer alır (Cilt 4, s. 119).

İmadiye, Birinci Dünya Savaşı sonrası dönemde de Kürt aşiretlerinin İngiliz nüfuzuna karşı direnişinin merkezlerinden biri oldu. 1919'da İmadiye'ye giden bir İngiliz müfrezesinin İmadiyeliler tarafından hezimete uğratıldığı ve bu kuvvetlerin Duhok'a kadar geri püskürtülerek takip edildiği dönemin şifreli telgraflarına yansımıştır (Cilt 3, s. 123). Aynı dönemde Musul'un Zaho, Duhok ve İmadiye Kürt aşiretlerinin merkezî yönetime bağlılıkları vurgulanmış (Cilt 3, s. 122), İngilizlerin uygulamaları nedeniyle İmadiye, Goyan, Miran ve Batuvan aşiretlerinin İngilizlere karşı isyan hazırlığında olduğu kaydedilmiş (Cilt 3, s. 127), İngiliz siyasi memurunun öldürülmesi üzerine İmadiye ve Zaho aşiretlerinin ittifak ederek İngilizlere saldırdığı bildirilmiştir (Cilt 3, s. 133).