Moses Khorenatsi

Moses Khorenatsi (Horenli Musa; Batı literatüründe Moses Chorenensis), yaşadığı dönemin kesin tarihlendirilmesi tartışmalı olan, geleneksel olarak 5. yüzyıla yerleştirilen bir Ermeni tarihçidir (Cilt 1, s. 76). İslam öncesi Kürt tarihi ve coğrafyasına dair zengin bilgiler veren önemli Ermeni tarihçileri arasında sayılır (Cilt 1, s. 22).

İslam öncesi Kürt tarihinin yazımında Ermenice kaynaklar başlıca başvuru malzemelerinden biridir. Özellikle miladi dördüncü asırdan sonra, yani Sasani dönemine paralel olarak Ermeni tarihyazıcılığının da gelişmesi, bu kaynakları erken dönem Kürt tarihyazımı için büyük önem taşır hâle getirmiştir. M.S. dördüncü yüzyılda ilk yazılı eserlerini vücuda getiren Ermeniler bu geleneğin temelini atmış, Khorenatsi de bu birikimin önde gelen temsilcilerinden biri olmuştur (Cilt 1, s. 22).

Khorenatsi, Ermeni tarihçiliğinin "Herodotos'u", yani Tarihin Babası (Patmahayr) olarak kabul edilir. Bununla birlikte tarihsel varlığı kuşkuludur: 10. yüzyıla kadar Moses adında bir tarihçinin varlığı bilinmiyordu; ayrıca sekizinci yüzyılda yaşadığı da kuvvetle savunulan görüşler arasındadır. Bu belirsizlikler akılda tutulmakla birlikte, 5. yüzyılda yaşadığı en çok kabul gören görüştür. Adının kaynaklandığı Khoren, memleketi olarak bilinse de bu yerin günümüzde neresi olduğu bilinmemektedir; zira bu adla anılan herhangi bir yer ismi kaynaklarda geçmez. Hayatına dair, eserinde kendisi hakkında verdiği bilgiler ile sonraki dönemlerde bazı Ermeni yazarlarca aktarılan cüzi bilgiler dışında tatmin edici malumat bulunmamaktadır (Cilt 1, s. 76).

Eseri, Med tarihi açısından da değerlidir. Khorenatsi, Asuristan'da kral naibi olarak Medlerin kralı ve din adamı Zerdüşt adında birinin bırakıldığını belirtir (I. 17) ve Eusebius'un kroniğinde anılan Med krallarını kendi eserinde de listeler (I. 22). Ayrıca Medlerin kendi döneminde Muratsean veya Marats'i olarak bilindiğini ifade eder (II. 8) (Cilt 1, s. 77).

Kürt coğrafyası açısından en dikkat çekici katkısı ise terminolojisidir. Khorenatsi, Van Gölü'nün güneyine düşen bölge için "Korduats'i" terimini kullanır (II. 8) ve Van Gölü'nün güneyindeki dağlık bir bölgeyi "Korduk" olarak anar (II. 36). Sasani imparatorluğunun kurucusu I. Ardeşir ile Parthlar arasındaki çatışmalara da değinen Khorenatsi, Ardeşir'in kendisine isyan eden bir Parth ileri gelenini Korduk üzerinden Azerbaycan'a kadar kovaladığını/sürdüğünü aktarır (II. 74) (Cilt 1, s. 77).