Moses Khorenatsi

موسا خورەناتسی (موسای خورەناسی لە ئەدەبیاتی ڕۆژئاوادا) مێژوونوسێکی ئەرمەنییە کە بە فەرمی لە سەدەی پێنجەمدا نیشتەجێ بووە، کە مێژوونووسییەکی ڕاست و دروست بۆ سەردەمی ژیانی هەیە. بە تایبەتی دوای سەدەی چوارەمی میلادی، کە هاوشێوەی سەردەمی ساسانی بوو، گەشەی مێژوونووسی ئەرمەنی بوو کە ئەو سەرچاوانە گرنگییەکی زۆریان بە مێژووسی کوردیی سەرەتایی داوە. ناسنامە و مێژوویی خۆرناتیسی بە "هیرۆدۆتۆس"ی مێژوویی ئەرمەنی دادەنرێت، واتە باوکی مێژوو (پاتماهیر). لەگەڵ ئەوەشدا بوونی مێژوویی گوماناوییە: تا سەدەی ١٠ی زایینی بوونی مێژوونووسێک بە ناوی موسا نادیارە؛ هەروەها ئەو کە لە سەدەی هەشتەمدا ژیاوە لە ناو بیروڕای بەهێزدا پارێزراوە. ھەرچەندە ناوی خورێن بە وڵاتی خۆی ناسراوە، بەڵام لە ئێستادا نازانرێت کە ئەو شوێنە لە کوێیە؛ چونکە هیچ ناوێکی ناوچەکە کە بە ناوی ئەو ناوەوە ئاماژە پێکراوە لە سەرچاوەدا نییە. جگە لە ئەو زانیارییەی کە لە کارەکانییدا دەربارەی خۆی داوە و ئەو زانیارییە کورتەی کە لەلایەن هەندێک نووسەرانی ئەرمەنیەوە لە سەردەمەکانی دواییدا ڕاگەیەندراوە، هیچ زانیارییەکی قەناعتی نییە. خورناتیسی ئاماژە بەوە دەکات کە پاشا و پیاوێکی ئاینی بە ناوی زەردشت (١٧ی هەتاوی) وەک جێگری پاشای مادەکان لە ئاسوریستان جێگیرکراون و پاشاکانی ماد کە لە مێژووی ئیوسێبیوسدا ئاماژەیان پێدراوە لە کارەکەی خۆی دا لیست دەکات (١٢٢ی هەتیاوی). هەروەها ئاماژە دەکات کە مادەکان بە موراتسیان یان ماراتز ناسراون لە سەردەمی خۆی (٢٨) (جلد ١، پەڕە ٧٧). خورناتیسی زاراوەی "کوردوات" بەکاردەهێنێت بۆ ئەو ناوچەیەی کە دەکەوێتە باشوری دەریای ڤان (II.8) و ناوچەیەکی شاخاوی لە باشووری دەریایی ڤان بە "کوردک" ناو دەبات (II.36) ، هەروەها باسی ناکۆکییەکانی نێوان ئاردیشیر یەکەم، دامەزرێنەری ئیمپراتۆریەتی ساسانی دەکات، خورناتسی باس لەوە دەکات کە ئاردیسیر لە ڕێگای کۆردکەوە پێشەنگێکی پارتی یاخیبوو بەرەو ئازەربایجان بەدواداچووە (II.74) (کلتی ١، پەڕە ٧٧).