Yakut el-Hamevî

Yakut el-Hamevî (ö. 626/1229), Ortaçağ İslam coğrafya literatürünün en kapsamlı eserlerinden biri olan Muʿcemü'l-büldan adlı coğrafya sözlüğünün yazarı olarak tanınan bir coğrafyacı ve âlimdir. Eseri, Kürtlerin yaşadığı şehirler, köyler, kaleler ve bölgeler hakkında verdiği ayrıntılı bilgilerle Kürt tarihinin önemli kaynakları arasında yer alır (Cilt 2, s. 26).

Yâkut el-Hamevî, 574 (1178) veya 575 (1179) yılında Rum asıllı bir ailenin çocuğu olarak Anadolu'da dünyaya geldi. Beş altı yaşlarında iken esir edilerek Bağdat'a götürüldü (Cilt 2, s. 26). Hayatı boyunca geniş bir coğrafyada seyahat etti; Ebü'l-Müreccâ Sâlim b. Ahmed et-Temîmî el-Bağdâdî ile İbnü'n-Neccâr el-Bağdâdî başta olmak üzere pek çok hocadan ders aldı ve Âmid, Suriye, Tebriz, Bağdat, Halep, Mısır, Musul, Horasan, Nişabur, Belh, Merverrûz, Nesâ gibi merkezleri dolaştı. Bu yolculukları sırasında çeşitli bölgelerdeki kütüphaneleri de ziyaret ederek buralardaki zengin birikimden istifade etti; Halep'te İbnü'l-Kıftî'nin kütüphanesi ile üç yıl kaldığı Merv'deki kütüphaneler bunlar arasındadır (Cilt 2, s. 26).

En önemli eseri Muʿcemü'l-büldan'ın ilk müsveddesini 621'de (1224) Halep'te tamamlamış, son şeklini ise 625'te (1228) vermiştir. Bu eser, İslâm âlimleri tarafından yazılıp günümüze ulaşan en büyük coğrafya ansiklopedisi olarak kabul edilir (Cilt 2, s. 26). Hamevî bunun yanı sıra Muʿcemü'l-üdebâ başta olmak üzere pek çok eser kaleme almıştır (Cilt 2, s. 26).

Hamevî, eserinde bölge ve şehirler hakkında bilgi verirken Kürtlerin sosyo-kültürel ve iktisadî durumuna da geniş yer ayırmıştır. Ona göre Kürtlerin yoğun olarak yaşadığı bölgeler Cezîre, Cibal, Ermeniyye ve Azerbaycan'dır; ayrıca verdiği malumatlardan Kürtlerin Fars, Kirman, Horasan ve Hûzistan gibi yerlerde de yaşamış olduğu anlaşılır. Kürtlerin genel itibariyle tarım ve hayvancılıkla uğraştıklarına dair veriler sunan Hamevî, onların ilmî faaliyetlerine de değinmiştir (Cilt 2, s. 26). Anlattığı bir yerleşim biriminde belli zamanlarda kurulan pazardan ve buraya gelen Kürtlerden söz eden müellif, Cebel bölgesindeki şehirleri ele aldığı bölümde Hadran adında Kürtlere ait bir köyden ve bu köyün eteğinde yer aldığı dağdan bahseder; yine Kürtlere ait Fevk (Fuk) adlı bir kaleden de söz eder (Cilt 2, s. 26).

İdarî-coğrafî taksimatta Hamevî, Cezîre'yi Diyar-ı Bekr ve Diyar-ı Mudar olmak üzere iki bölüme ayırmıştır (Cilt 2, s. 62). Ermenistan'ın önemli şehirleri arasında Zencan, Erzen, Bitlis, Ahlat ve Hirtbirt'i sayar (Cilt 2, s. 60). Kuhistan kelimesinin Arapça'ya geçerken Cibal olarak karşılandığını ve anlamının "dağlar bölgesi" ya da "dağlık alan" olduğunu belirtir (Cilt 2, s. 55). Meyyafarikin şehrinden ve eski tarihinden söz ederken Liyota adındaki bir liderin dağ reisinin kızıyla evlendiğini aktarmış, o dönemde söz konusu dağda Kürtlerin yaşamakta olduğunu kaydetmiştir (Cilt 2, s. 73). Cibal bölgesindeki en önemli Kürt merası olarak Sisar'ı zikreder (Cilt 2, s. 93) ve Nihavend yakınlarında, Kürtler tarafından kullanılan Şermah adlı bir kaleden bahseder (Cilt 2, s. 91).

Hamevî'nin verdiği bilgiler kendisinden sonraki müellifler için de başvuru kaynağı olmuştur; nitekim İbn Şeddad, Hısnu Keyfâ'nın nasıl "Hısnü'l-Ekrad" ismini aldığını anlatırken el-Hamevî'nin verdiği bilgiyi doğrulamıştır (Cilt 2, s. 73).