KesPispor Pejirandiye
Yakut el-Hamevî
Navên din: Yâkut el-Hamevî, Hamevî, Yakut b. Abdullah
Yakut el-Hamevî (m. 626/1229), erdnîgarnas û zanyarekî ye ku wekî nivîskarê ferhenga erdnîgariyê ya bi navê Muʿcemü'l-büldan tê naskirin, ku yek ji berhemên herî berfireh ên wêjeya erdnîgariya Îslamî ya Serdema Navîn e. Berhema wî, bi agahiyên berfireh ên ku li ser bajar, gund, kele û herêmên ku Kurd lê dijîn dide, di nav çavkaniyên girîng ên dîroka Kurdan de cih digire ().
Jiyan û Berhemên Wî
Yâkut el-Hamevî, di sala 574 (1178) an 575 (1179) de li Anadolu, wekî zarokek ji malbatek bi eslê xwe Rum, hate dinê. Dema ku pênc-şeş salî bû, hate dîl girtin û birin Bexdayê (). Di tevahiya jiyana xwe de li ser erdnîgariyek berfireh geriya; ji gelek mamosteyan ders girt, di serî de Ebü'l-Müreccâ Sâlim b. Ahmed et-Temîmî el-Bağdâdî û İbnü'n-Neccâr el-Bağdâdî, û li navendên wekî Âmid, Suriye, Tebriz, Bağdat, Halep, Mısır, Musul, Horasan, Nişabur, Belh, Merverrûz, Nesâ geriya. Di van rêwîtiyan de, wî pirtûkxaneyên li herêmên cuda jî ziyaret kir û ji berhevkirina dewlemend a wan sûd wergirt; pirtûkxaneya İbnü'l-Kıftî li Halepê û pirtûkxaneyên li Mervê, ku sê salan lê ma, di nav wan de ne ().
Yekemîn pêşnûmaya berhema xwe ya herî girîng, Muʿcemü'l-büldan, di sala 621 (1224) de li Halepê qedand, û şiklê wê yê dawîn di sala 625 (1228) de da. Ev berhem, wekî ansîklopediya erdnîgariyê ya herî mezin tê qebûlkirin ku ji aliyê zanyarên Îslamê ve hatiye nivîsandin û heta roja me hatiye (). Li gel vê, Hamevî gelek berhemên din jî nivîsandine, di serî de Muʿcemü'l-üdebâ ().
Agahiyên Derbarê Kurdan de
Hamevî, di berhema xwe de dema ku agahiyan li ser herêm û bajaran dide, cihê berfireh daye rewşa sosyo-çandî û aborî ya Kurdan jî. Li gor wî, herêmên ku Kurd bi giranî lê dijîn Cezîre, Cibal, Ermeniyye û Azerbaycan in; herwiha, ji agahiyên ku wî daye, tê fêmkirin ku Kurd li cihên wekî Fars, Kirman, Horasan û Hûzistan jî jiyane. Hamevî, ku daneyên li ser wê yekê pêşkêş dike ku Kurd bi gelemperî bi çandinî û ajaldariyê re mijûl bûne, behsa çalakiyên wan ên zanistî jî kiriye (). Nivîskar, ku behsa bazara ku di demên diyarkirî de li yekîneyeke niştecihbûnê ya ku wî vegotî û Kurdên ku tên wir dike, di beşa ku bajarên herêma Cebelê lêkolîn dike de, behsa gundekî Kurdan bi navê Hadran û çiyayê ku ev gund li binya wî ye dike; herwiha behsa kelehekê jî dike ku ya Kurdan e û navê wê Fevk (Fuk) e ().
Di dabeşkirina îdarî-erdnîgarî de, Hamevî, Cezîre kiriye du beş: Diyar-ı Bekr û Diyar-ı Mudar (). Di nav bajarên girîng ên Ermenistanê de Zencan, Erzen, Bitlis, Ahlat û Hirtbirtê dihejmêre (). Ew diyar dike ku peyva Kuhistan dema derbasî Arapça bûye, wekî Cibal hatiye qebûlkirin û wateya wê "herêma çiyan" an "qada çiyayî" ye (). Dema ku behsa bajarê Meyyafarikin û dîroka wê ya kevnar dike, wî ragihandiye ku rêberek bi navê Liyota bi keça serokê çiyê re zewicî ye, û di wê demê de Kurd li çiyayê navborî dijiyan (). Wî Sisar wekî mezra Kurdan a herî girîng li herêma Cibalê bi nav dike () û behsa kelehekê bi navê Şermah dike ku li nêzîkî Nihavendê ji aliyê Kurdan ve hatiye bikaranîn ().
Bandor û Nirxa Çavkaniyê
Agahiyên ku Hamevî daye, ji bo nivîskarên piştî wî jî bûne çavkaniyeke referansê; nitece, İbn Şeddad, dema ku vegot ku Hısnu Keyfâ çawa navê "Hısnü'l-Ekrad" girtiye, agahiya ku el-Hamevî daye piştrast kiriye ().
Çavkanî
Cild 2: Weqfa Ban — Cilt 2 (2023)
Nivîskar: İbrahim İbrahimî, Hakan Can
Rûpel: , , , , , ,
Çavkanî ji rêzeya “Kürt Tarihinin Kaynakları” hatine girtin. Edîtorên rêzeyê: Nurettin Beltekin, Serdar Şengül, Ercan Çağlayan.
Maddeyên têkildar
Ev gotar ji pirsên ji arşîva me hatine kirin hatiye berhevkirin û ji aliyê akademîsyenekî pispor ve hatiye pejirandin. Hemû agahî bi cild û rûpelê çavkanîkirî ne.