Bağdat

Bağdat, paytexta xîlafeta Abbâsî û yek ji navendên zanistî yên herî girîng ên cîhana Îslamê ye; bajarek e ku piraniya dîroknas û zanyarên ku agahiyên herî destpêkê yên dîroka Kurdan dane, lê jiyane û berhemên xwe afirandine. Di heman demê de bûye navenda serweriya Büveyhî jî, û di sedsalên IX-XI de wekî yek ji xalên girîng ên siyaseta herêmê derketiye pêş.

Ev fonksiyona Bağdatê, bi awayekî herî zelal di çîrokên jiyana dîroknasên ku çavkaniyên destpêkê yên dîroka Kurdan nivîsandine de tê dîtin. Nivîskarên sereke yên serdema ku Xelîfeyên Raşid, Emevî û du sedsalên pêşîn ên Abbâsîyan dihewîne, beşeke girîng a jiyana xwe li vir derbas kirine (Cilt 1, s. 88-93). İbn Kuteybe (m. 276/889), ku bi berhemên xwe yên di warên ziman, wêje, zanistên Quranê, hedîs û dîrokê de tê naskirin, beşeke mezin a jiyana xwe di serdema herî geş a Abbâsîyan de li Bağdatê derbas kiriye û ji ramanên ku di civînên zanyarên Mu'tezile de dihatin nîqaşkirin, ku di ciwaniya xwe de beşdarî wan bûbû, gelekî bandor bûye (Cilt 1, s. 88). Belazurî (m. 279/892-93), yek ji mezintirîn dîroknasên Îslamê yên sedsala IX, piştî ku xwendina xwe ya kevneşopî li Dımaşk û Humusê qedandiye, çûye Bağdatê û ji muhaddîs û dîroknasên wekî el-Medâinî, İbn Sa'd, Ebu Ubeyd el-Kasım b. Sellam û İbn Ebi Şeybe ders girtiye (Cilt 1, s. 89).

Yek ji mînakên herî balkêş ên cazîbeya zanistî ya bajêr Taberî ye (m. 310/923). Taberî, ku li Âmülê, navenda herêma Taberîstanê ji dayik bûye, piştî ku xwendina xwe li bajarên cuda yên Îran û Iraqê qedandiye û demekê çûye Fustatê, paytexta Misrê, di sala h. 256 (m. 871) de vegeriyaye Bağdatê û zêdetirî pêncî salên jiyana xwe li vî bajarî derbas kiriye. Taberî, ku karên fermî yên ku ji hêla xelîfe û wezîrên Abbâsî ve hatibûn pêşkêş kirin qebûl nekiriye, diyarî û xelatên wan jî negirtiye û hilbijartiye ku di civatên zanistî de bimîne, di heştê û çar saliya xwe de dîsa li Bağdatê wefat kiriye (Cilt 1, s. 93). Burokrasiya Bağdatê ne tenê dîroknas, lê di heman demê de burokrat-zanyar jî dihewandiye; İbn Miskeveyh, ku di xizmeta wezîrên Büveyhî de bûye, wekî yek ji kesayetiyên girîng ên serdema xwe hem bi nasnameya burokrat û hem jî bi nasnameya zanyar hatiye naskirin (Cilt 1, s. 123).

Bağdat, ji aliyê dîroka siyasî ve jî rasterast bi qedera xanedanên Kurdan ve girêdayî ye. Bajar, navenda serweriya Büveyhî bû: Piştî wefata Adudüddevle di sala 372/983 de, di navbera endamên xanedanê de têkoşîna textê dest pê kiriye û kurê wî Şerefüddevle li Bağdatê li ser textê Büveyhî rûniştiye (Cilt 1, s. 121). Dawiya serweriya Büveyhî jî dîsa li vî bajarî hatiye; ketina Tuğrul Bey di 18 Kanûn 1055 de bo Bağdatê û bidawîkirina Büveyhîyan, di dîroka xanedanên Kurd ên herêmê de, wekî Annâzîler, bûye destpêka serdemeke nû û çavkaniyan piştî vê bûyerê êdî derbarê serdemeke dirêj a dîroka Annâzîyan de agahî nedane (Cilt 1, s. 143).