İbn Kuteybe

İbn Kuteybe (tam adıyla Ebû Muhammed Abdullāh b. Müslim b. Kuteybe ed-Dîneverî; ö. 276/889), dil, edebiyat, Kur’an ilimleri, hadis ve tarih sahalarındaki eserleriyle tanınan bir İslam âlimi ve tarihçidir. Kürt tarihinin kaynakları açısından, Raşid Halifeler, Emeviler ve Abbasilerin ilk iki asrını kapsayan erken İslâmî dönemin önemli müelliflerinden biri olarak değerlendirilir (Cilt 1, s. 88).

Merv’den Kufe’ye göç eden bir ailenin ferdi olan İbn Kuteybe, Irak’ta devrin tanınmış hocalarından çeşitli ilimlere dair dersler aldı. Hayatının büyük bir kısmını Abbasîlerin en parlak döneminde Bağdat’ta geçirdi ve gençliğinde katıldığı Mu‘tezile âlimlerinin toplantılarında tartışılan fikirlerden oldukça etkilendi. Büyük bir ihtimalle 236’da (850) Edebü’l-kâtib adlı eserini, aracılığını gördüğü Vezir Ebü’l-Hasan İbn Hâkān’a ithaf etti (Cilt 1, s. 88).

En tanınmış eserlerinden el-Maarif, İslâm tarihini hicrî takvime göre kronolojik biçimde ele alan kaynaklardandır; aynı kronolojik yöntem Dîneverî’nin el-Ahbâr et-Tıvâl’inde ve Ya‘kūbî’nin Kitab et-Tarih’inde de görülür ve bu eserler kronolojik İslâm tarihlerinin ilk örnekleri arasında sayılır (Cilt 1, s. 92). el-Maarif’in “Acem Hükümdarları” başlığını taşıyan bölümünde, aralarında Kürt hükümdarların da bulunduğu Fars padişahlarından bahsedilmektedir (Cilt 1, s. 89).

Kürtlerin kökeni ve erken tarihi bakımından İbn Kuteybe ed-Dineverî, konuya değinen tarihçi ve coğrafyacıların ilki sayılır; bu yönüyle Kürtler hakkında erken bilgi veren kaynakların başında gelir (Cilt 2, s. 51). el-Maarif adlı kitabında, Kürtlerin kökenine dair bir rivayete ilk kez yer veren odur: Bu rivayete göre Acemler, Kürtlerin mitolojik İran hükümdarı Biyorasef’in (Dahhak) yemek artığı olduğunu söyler. Anlatıya göre Dahhak her gün kendisi için iki insan kesilmesini emreder, etlerini yermiş; Erail adlı veziri ise kurban edilecek iki kişiden birini kesip diğerini gizlice dağlara salıyormuş. Böylece dağlara gönderilen insanların Kürtlerin atası olduğu nakledilir (Cilt 2, s. 51).