Kirmanşah

Kirmanşah (Karmîsîn/Kirmanşahan), İran'ın batısında, tarihî Cibal (Irak-ı Acem) bölgesi içinde yer alan ve hem antikçağ hem İslamî dönem kaynaklarında anılan bir şehirdir. Kaynaklarda şehrin Sasaniler zamanında kurulduğu kaydedilir (Cilt 4, s. 113).

Şehrin antikçağdaki önemi, yakınlarında bulunan Behistun (Bisotun) kitabesiyle öne çıkar. Pers kralı I. Darius'un tahta geçiş sürecini, Perslere karşı yapılan isyanları ve dönemin fetihlerini hamasi bir dille anlatan bu çivi yazılı yazıt, İran'ın Kirmanşah kenti yakınlarında Behistun dağında bulunmaktadır. Eski Persçe, Elamca ve Babilce olmak üzere üç dilde yazılmış olan kitabe, Pers imparatorluğunun en önemli belgeleri arasında sayılır (Cilt 1, s. 63).

İslamî dönem coğrafya literatüründe Yâkūt el-Hamevî, Muʿcemü'l-büldân adlı büyük coğrafya ansiklopedisinde Karmîsîn (Kirmanşah) bölgesini ziyaret ettiği ve buradaki zengin kütüphane birikiminden istifade ettiği yerler arasında sayar; bu bağlamda şehir Hakkâri, Hulvân, Erbil, Nihavend ve Şehrezor ile birlikte anılır (Cilt 2, s. 26).

Şehrin siyasi tarihi, IV-V./X-XI. yüzyıllarda bölgedeki Kürt hanedanlarının hâkimiyet mücadelesine sahne olmuştur. Kirmanşah bir dönem Hasanveyhî Kürtlerinin elinde bulunuyordu. Annâzî hükümdarı Ebü'ş-Şevk, sıhriyet bağının sağladığı barış ortamından yararlanarak ani bir saldırıyla Tâhir b. Hilâl'i öldürüp Kirmanşah başta olmak üzere Hasanveyhlerin elindeki bütün toprakları ele geçirdi. Giderek güçlenen Ebü'ş-Şevk'in ordusu, Kirmanşah'ta Büveyhilerin Hemedan hükümdarı Şemsüddevle'yi yenilgiye uğrattı; 420/1029 yılında Dînever ve Esedabad'ı kuşatan Oğuz Türklerini durdurmayı başardı. Bu dönemde Annâzîler gücünün zirvesine ulaşmıştır (Cilt 1, s. 141, 142).

Coğrafî konumu itibarıyla Kirmanşah ve Nihavend, Loristan bölgesinin kuzey sınırını oluşturur; Zağros Dağları'nın ortalarında yer alan bu bölge doğudan İsfahan ve Fars vilayetiyle çevrilidir (Cilt 2, s. 56). Memlûk dönemi coğrafyacılarının tanımladığı Kürdistan tasviri içinde de Kirmanşah, Bahteran ve Kürdîstan (Senendec) vilayetleri ile Hemedan vilayetinin batı kesimleriyle birlikte sayılır (Cilt 2, s. 55). Şehir, kaynaklarda Kürtlerin yaşadığı şehirler arasında Şehrezor, Urumiye, Hoy, Salmas ve Erbil gibi yerlerle birlikte ilk akla gelenlerden biri olarak gösterilir (Cilt 2, s. 115). Goran (Goraniye) kabilesinin, Kirmanşah'ı Irak sınırına bağlayan ana yolun kuzeyinde yaşadığı kaydedilmektedir (Cilt 2, s. 108).

Geç dönem Osmanlı matbuatında Kirmanşah, İran'ın Kürdistan (Erdelan) eyaletinin merkezi olarak tanıtılır; vilayet civarındaki Kürtlerin külliyetli koyun beslediği belirtilir (Cilt 4, s. 113). Bir başka coğrafya eserinde Erdelan veya Kürdistan eyaletinin merkezi olarak gösterilen şehrin bulunduğu memleketin dağlık olduğu ve sakinlerinin çoğunun göçebe Kürt kabilelerinden oluştuğu kaydedilir (Cilt 4, s. 136). Dönemin verilerine göre 20.000 nüfuslu Kirmanşah şehri, Kürdistan'ın merkezi olarak gösterilmiştir (Cilt 4, s. 93).