Kirmanşah

کرمانشاھ (بە ئینگلیزی: Kirmanshahan) شارێکە لە ڕۆژئاوای ئێران لە ناوچەی مێژوویی جەبال (عێراق-ئەسەم) و لە سەرچاوە کۆنەکانی سەردەمی ئیسلامیدا ئاماژە پێکراوە. ئەم نوسراوە بە زمانی خاشاکدا باس لە کۆچی داوریۆس دەکات، ڕاپەڕینەکانی دژی فارس و داگیرکارییەکانی سەردەمەکە، لە چیای بێحیست لە نزیک شاری کرمانشای ئێراندا هەیە. ئەم کتێبە بە سێ زمانی کۆنی فارس، عیلامی و بابلیدا نووسراوە و یەکێکە لە بەڵگەنامە گرنگەکانی ئیمپراتۆریەتی فارس. ## سەرچاوەکانی سەردەمی ئیسلامی لە ئەدەبیاتی جوگرافیای سەردەمی ئاینی ئیسلامیدا یاکوت ئەلحەمەوی لە ئینسایکڵۆپیدیای گەورەی جوگرافیدا بە ناوی موعجمەول بولدان لە ناوەندی ناوچەی کارمیسین (کەرمانشاھ) دا سەردانی کردووە و لە کۆگای کتێبخانەی دەوڵەمەندی ئەم ناوچەیەدا سوود وەرگرتووە؛ لەم پێوەندییەدا شارەکە لەگەڵ حەکاری، Hulvân، Erbil، Nihavend و Şehrezor یاد دەکرێت (کلد 2، لاپەڕە 26). ## مێژووی سیاسیی خانەوادەکانی کورد شارەکە، IV-V./X-XI. لە سەدەهاکاندا گۆڕەپانی شەڕی دەسەڵاتداریی خانەوادەکانی کورد لە ناوچەکە بوو. کرمانشاھ سەردەمێک لە دەستی کوردەکانی حەسەنویحی بوو. ئەبو شۆڤک، فەرمانڕەوای ئەنعازی، بە سوود وەرگرتن لە دۆخی ئاشتی کە بەستەری سەروەریی دابین کرد، بە هێرشێکی لەناکاو تەحیر (حیلال) ی کوشت و هەموو خاکەکانی ژێر دەستی حەسێنویحیەکان داگیرکرد، کە کرمانشاه بوو. سوپای ئەبو شێڤک لە کرمانشاهدا شەمسوددڤڵی حوکمڕانی بیوەیلەکانی هیمەدانی تێکشکاند؛ لە ساڵی 420/1029 توانی تورکیای ئۆغوز کە دەوروبەری دینێڤەر و ئەسەدابادیان داگیرکرد، ڕابگرێت. لەو سەردەمەدا ئەنازیەکان گەیشتنە لوتکەی هێزیان (جملە 1، لا 141, 142). ## کەرمانشاه و نەھاوەند بە پێی جوگرافیا و شوێنی جوگرافیای کوردستان سنووری باکووری ناوچەی لۆرستان پێکدەهێنن؛ ئەم ناوچەیە لە ناوەڕاستی شاخەکانی زاگرۆس دەکەوێتە دەوروبەری پارێزگای ئیسفەهان و فارس لە ڕۆژهەڵاتەوە (Cilt 2, p. 56). شارەکە لە سەرچاوەکاندا وەک یەکێک لە یەکەمین شارەکانی کە کوردەکان تیایدا دەژیان وەک شارەزوور، ئورومیە، هۆی، سالماس و ئێربیل دەردەکەوێت (کلتی ٢، پەڕە ١١٥). لە ڕۆژنامە عوسمانییەکانی کۆتایی سەردەمدا کرمانشاه وەک ناوەندی پارێزگای کوردستانی ئێران ناسراوە؛ ئاماژە بەوە دەکرێت کە کوردەکانی دەوروبەری پارێزگاکە مەڕێکی خۆراکی خۆراکیان هەیە (جلد ٤، پەڕە ١١٣). بەپێی زانیارییەکانی سەردەمەکە، شاری کرمانشاه کە ژمارەی دانیشتووانی ٢٠ هەزار کەس بوو، وەک ناوەندی کوردستانیش نیشان دراوە (جلد ٤، لاپەڕە ٩٣).