معتمد من خبيرسُئل 5 مرة
ما هي اللغة الكردية؟
Eldeki kaynaklar Kürtçeyi tek tip bir dil olarak değil, iç çeşitlilik gösteren bir dil olarak kaydeder. Bu çeşitliliğe dair en erken kayıtlardan biri Ortaçağ tarihçisi Mes'ûdî'ye aittir: Mes'ûdî, her Kürt aşiretinin kendisine has bir lehçesinin olduğunu kaydetmektedir ().
Osmanlı Kayıtlarında Kürtçe-Zazaca İlişkisi
Osmanlı vilayet salnameleri, Kürtçe ile Zazaca arasındaki ilişkiye dair ipuçları verir. Genç Sancağı'nda konuşulan dillerle ilgili kısımda ahalinin "Kürdi ve Kürdceden muharref olan Zaza ve Ermenice" konuştuğu belirtilmiş, böylece Zazaca Kürtçenin başkalaşmış bir hali olarak nitelenmiştir (). Buna karşılık Kulp Kazası kayıtlarında Zazaca için "Farisiden muharref" denilmiş, Mamüretülaziz'in Pütürge Kazası'nda ise "Kürtçe, Türkçe ve Farisi galatı Zazaca" ibaresi kullanılmıştır (). Ergani'de Kürtçe ve Zazacanın birlikte konuşulduğu kaydedilmiştir (). Bu kayıtlar, vilayetlerde salnameleri hazırlayan ekiplerin konuşulan dilleri tanımlama biçimlerinde farklı terimler kullandıklarını gösterir ().
Kurmancî Kaydı
Osmanlı basınında yayımlanan bir yazıda, Karacadağ bölgesi aşiretleriyle yapılan görüşmelerden alınan cevaplar Kürtçe olarak kaydedilip Türkçe çevirileriyle birlikte verilmiştir; bu diyaloglarda "Em na Erebim, em na Kurmancim" gibi ifadeler geçer ve Kurmancî adı bizzat konuşma örneklerinde yer alır ().
Koleksiyon Kaynaklarında: Kırd, Kırmanc, Dımıli, Zaza
Modern dilbilim literatürü, salnamelerdeki dağınık kayıtları sistemli bir çerçeveye oturtur. Malmîsanij'e göre Dımıli lehçesini konuşan Kürtler yöreden yöreye Kırd, Kırmanc, Dımıli, Dımbıli ve Zaza gibi değişik adlarla; konuştukları lehçe de buna bağlı olarak Kırdki, Kırmanci/Kırmancki, Dımılki, Zazaki adlarıyla anılır (Koleksiyon: Malmîsanij, Kird, Kırmanc, Dimilî veya Zaza Kürtleri, PDF s. 1). Aynı çalışma, Dımıli Kürtlerinin Adıyaman, Bingöl, Bitlis, Diyarbakır, Elazığ, Erzincan, Erzurum, Muş, Sivas ve Siirt gibi illerde yaşadığını kaydeder (Koleksiyon: Malmîsanij, PDF s. 1). Malmîsanij ayrıca Peter Lerch'in 1850'lerde Palu'nun kuzeyindeki Dumbeli aşiretinin Zazaca konuştuğunu yazdığını ve Şerefname'de Dunbulilerin aslen Yezidi olup Cızira Botan yöresinden Hoy tarafına gittiklerinin belirtildiğini aktarır (Koleksiyon: Malmîsanij, PDF s. 12); bu kayıt, korpustaki Dünbülî aşiretinin Hoy çevresine yerleşimine dair bilgiyle () örtüşür.
Coğrafi Dağılım Kayıtları
Halep Salnamesi'nde Halep, Urfa ve Maraş sancaklarında bazı aşiretlerin Kürtçe konuştuğu; Musul'a bağlı Akre, Duhok, İmadiye ve Zaho kazalarında ahalinin büyük kısmının Kürtlerden oluştuğu ve mahalli dilin Kürtçe olduğu kaydedilir (). Halep merkezinde Arapça ve Türkçe konuşulurken Urfa ve Maraş taraflarında Kürt aşiretleri arasında Kürtçe konuşulduğu belirtilmiştir (). Geç dönem bir Osmanlı kaynağındaki dil tasnifinde ise "Kürdistani" lisanı, Afgan ve Belucistani lisanlarıyla birlikte Farisi lisanının şubeleri arasında sayılmıştır ().
Yazılı Kürtçe
Osmanlı arşiv belgelerinde Kürtçe yayınlar ve lügatler de yer alır; Arapça-Kürtçe "El-Hediyetü'l Hamidiye fi Lügatü'l-Kürdiye" isimli kamus kitabının dağıtımı, Türkçe ve Kürtçe ilmihallerin basımına dair yazışmalar ile Türkçe ve Kürtçe yayımlanan Marifet ve İttihad-ı Ekrad gazetesi bunlar arasındadır (). Memuriyet başvurularında ve görevlendirmelerde Kürtçe bilen kişilerin varlığı da arşiv belgelerinde geçmektedir ().
المصادر
جُمع هذا المقال من الأسئلة الموجهة إلى أرشيفنا، وراجعه وأقرّه أكاديمي خبير. كل معلومة موثقة بالمجلد والصفحة.