Ekrad

Ekrad, klasik Arapça'da "Kürtler" anlamına gelen çoğul bir kavim adıdır; tekili "Kürd"dür ve ilk dönem İslâm tarih ve coğrafya kaynaklarında Kürtleri, yaşadıkları bölgeleri ve aşiretlerini anlatmak için yaygın biçimde kullanılmıştır. Arapçada (ك/Kef) harfinin "Ku" şeklinde telaffuzu, (ر/Ra) ve (د/Dal) harflerinin cezimli okunmasıyla "Kurd" sözcüğü oluşur; bu ibarenin çoğulu "Ekrad"dır (Cilt 2, s. 48).

Terimin kaynaklarda erken ve sık görülmesinin tarihsel bir arka planı vardır. Hz. Ömer'in halifeliği döneminde Irak ve İran'ın Sasani İmparatorluğu'ndan alınması sırasında Müslüman Arapların karşılaştığı ve savaştığı milletlerden biri Kürtler olmuş; Kürtler bu savaşlar neticesinde İslam hâkimiyetine geçerek Araplardan sonra Müslüman kimliğini toplu olarak kabul eden bir millet olmuştur. Bu nedenle ilk dönem İslâm tarih ve coğrafya kitapları başta Kürtlerin yaşadığı bölgeler olmak üzere onlara dair pek çok bilgi içerir (Cilt 1, s. 87). Müslüman coğrafyacıların İslam dünyasındaki halkları, kökenlerini ve coğrafyalarını tanıtmaya özel önem vermesi de bu zenginliği beslemiştir (Cilt 2, s. 48).

Terimin geçtiği erken örneklerin başında Belazurî gelir; Fütûhu'l-büldân adlı eserinde Müslümanların Kürt yerleşim birimlerini fethinden söz ederken sekiz yerde "Ekrad" kelimesine yer verir (Cilt 1, s. 90; Cilt 2, s. 11). Ya'kubî'nin muhtasar bir umumi tarih olan Kitab et-Tarih'inde ise "Ekrad" adının geçtiği üç rivayet bulunur (Cilt 1, s. 92).

Coğrafyacılar terimi hem nüfus hem yerleşim bağlamında işlemiştir. İstahrî, ismini zikrettiği Kürt aşiretlerinin yerleşim alanları ve yöneticileri hakkında bilgi verir; aktardığına göre Kürtlere ait beş yüz binden fazla ev vardır ve bir aşiretten yüz ila bin arasında süvari çıkabilmektedir (Cilt 2, s. 17). Yakut el-Hamevî, en büyük coğrafya ansiklopedisi sayılan Muʿcemü'l-büldân'da Kürtlerin yaşadığı şehirleri, köyleri, kaleleri ve manastırları anlatır; ona göre Kürtlerin yoğun olarak yaşadığı bölgeler Cezîre, Cibal, Ermeniyye ve Azerbaycan'dır, ayrıca Fars, Kirman, Horasan ve Hûzistan gibi yerlerde de yaşamaktadırlar. Hamevî, Kürtlerin genel itibariyle tarım ve hayvancılıkla uğraştığına dair veriler sunar ve eserinde birçok Kürt aşiret ve kabilesinden söz eder (Cilt 2, s. 26; Cilt 2, s. 27).

"Ekrad" adı pek çok yer adında da kayıtlıdır. Hısn'ül-Ekrâd (Kürt Kalesi), Hamevî'nin saydığı Kürtlere ait kaleler arasında geçer (Cilt 2, s. 27). Kazvinî, Ran bölgesinde Kürtlerle bağlantılı Bab el-Ekrad'dan (Kürt Kapısı) söz eder (Cilt 2, s. 60). Makdisî, Fars şehirlerinden bahsederken nahiyeleri ve nehri bulunan Zummu'l-Ekrad'ı zikreder (Cilt 2, s. 22). Halep civarında Harat el-Ekrad (Kürt Mahallesi) Camii bilinen yerler arasındadır (Cilt 2, s. 33). Himyerî ise Taberistan'daki Kelar'dan söz ederken burada Ekrad-ı Deylem'in yaşadığını, cesaret ehli ve binicilikte mahir olduklarını kaydeder (Cilt 2, s. 46).

Terim, kökene ve sosyal tabakaya ilişkin kullanımlarda da görülür. El-Umerî, Kürt eşrafından söz ederken "Eşrafu'l-Ekrad" ifadesini kullanır (Cilt 2, s. 52). Hısn'ül-Ekrad ise hem bir yer adı hem de bir göç merkezi olarak öne çıkar; kaynaklardan, Kürtlerin savaş ve istila gibi koşullar nedeniyle Hısn'ül-Ekrad'dan Bilad-ı Şam'a göç edip yerleştikleri anlaşılmaktadır (Cilt 2, s. 75).