Ermenistan

Ermenistan (Armenia), antik ve ortaçağ kaynaklarında Kürt tarihinin coğrafyasıyla iç içe geçmiş, Kafkasya ile Yukarı Mezopotamya arasında uzanan tarihî bir bölgedir. Hem Ermeni tarih yazıcılığı hem de İslamî dönem coğrafya literatürü, Kürtlerin bu bölge ve çevresindeki varlığını, kurdukları siyasi yapıları ve komşu halklarla ilişkilerini ayrıntılı biçimde ele alır.

Bölgenin antikçağ ve geç antik dönemine dair en erken bilgiler Ermeni kaynaklarından gelir. "İyi haberci" lakabıyla bilinen anonim bir yazara atfedilen Agathangelos, Ermenice kaleme alınan ilk Ermeni Tarihi'dir; eser Sasani İmparatorluğu'nun kuruluş aşamasıyla başlar ve esas olarak Kral Trdat'ın çabalarıyla Armenia'nın dördüncü yüzyılda Hristiyanlığa geçiş sürecine odaklanır (Cilt 1, s. 73).

İslamî dönem coğrafyacıları Ermenistan'ı (İrminye) yeryüzünü iklimlere ve bölgelere ayıran taksimatları içinde tanımlamışlardır. Kalkaşendî, kuzey bölümünü on iki bölgeye ayırırken bunların ilki olarak Ermenistan'ı sayar; onu Azerbaycan, Ran ve Cibal gibi bölgeler izler (Cilt 2, s. 54). Bölgenin sınırları, İlekru Nehri'nin Ermenistan ile Ran'ı birbirinden ayırdığı belirtilerek çizilir (Cilt 2, s. 59). el-Bağdâdî, İrminye'nin Berdaa ile Bab el-Ebvab arasında, Rum diyarı ve Kafkas Dağları'na kadar uzandığını yazar (Cilt 2, s. 59). Ermenistan'ın önemli şehirleri arasında Erzen, Zencan, Bitlis, Ahlat ve Hirtbirt sayılır; bölgenin alt birimlerinde Şamşat, Kalikila, Erciş ve Bacunis gibi yerleşimler yer alır (Cilt 2, s. 60). Ebü'l-Fidâ, Dubeyl'i Ermenistan'da, Mîrlik Konağı ve Saltanat Merkezi bulunan, çok sayıda Hristiyanın yaşadığı ve Aras Nehri'nin geçtiği bir kasaba olarak tanıtır (Cilt 2, s. 94). Makdisî, Bitlis'in Ermenistan bölgesine bağlı olduğu görüşünü savunmuş, Memlûk dönemine kadar coğrafya kitapları Bitlis'i Ermenistan içinde göstermeye devam etmiştir (Cilt 2, s. 97). Meyyafarikin gibi kentlerin ise Cezîre ile Ermenistan sınırında konumlandığı kaydedilir (Cilt 2, s. 100).

Bu coğrafya, Kürt hanedanlarının ve devletlerinin sahnesi olmuştur. Kaynaklarda Şeddâdîler (Beni Şeddâd, Âl-i Şeddâd) olarak anılan hanedan, X. yüzyılın ortalarından XII. yüzyılın sonuna kadar Arrân ve Ermenistan coğrafyasında hüküm süren bir Kürt devletidir; Muhammed b. Şeddâd'ın 951'de Dvin'e yerleşmesiyle tarih sahnesine çıkmış, 970-971'de Gence'yi ele geçirerek bu kent merkezli etkili bir güç haline gelmiştir (Cilt 1, s. 101). Müslüman dünyası ile Hristiyan Gürcü ve Ermeni devletleri arasında bir tampon oluşturarak önemli bir "suğur" (uç) devleti işlevi görmüşlerdir (Cilt 1, s. 101).

Selçukluların bölgeye gelişi, hem İslamî hem de Ermeni kaynaklarında yankı bulur. Sultan Alp Arslan'ın 456/1064 ve 460/1067-68 yıllarında Ermenistan ve Gürcistan'a yönelik seferleri, Şeddâdîlerle bağlantılı olarak kaydedilmiştir; bu seferler sırasında Alp Arslan'ın evlilik ilişkileri ve Şeddâdî Emîri II. Fadl ile ilgili ayrıntılar diğer kaynaklarda bulunmayan bilgiler içerir (Cilt 1, s. 107). Ermeni tarihçi Vardan, Şeddâdîlerin tarih sahnesine çıkış süreci hakkında bilgi veren temel kaynaklardan biridir ve Muhammed b. Şeddâd'ın eşinin ismine açıklık getirerek, 1199'da Gürcü başkomutanı Zakaria'nın Ani'de Şeddâdîlere son vermesine kadar düzenli bilgiler aktarır (Cilt 1, s. 112).

İslamî dönem coğrafya ve seyahat kitapları, Kürtlerin Ermenistan, Azerbaycan ve Ran bölgelerindeki varlığını müstakil bir başlık altında ele alır (Cilt 2, s. 115). Bu eserler, Kürtlerin Arap, Fars, Türk, Ermeni, Süryani ve diğer halklarla ilişkilerine ışık tutar (Cilt 2, s. 115). Kaynaklar, Kürtlerin genel olarak Ermenistan, Azerbaycan, Horasan, Huzistan, Fars, Kirman, Irak, Ran, Cezîre, Cibâl ve Şam gibi geniş ve birbirinden uzak bölgelerde yaşadıklarını ortaya koyar; söz konusu bölgeler günümüzde İran, Irak, Türkiye, Suriye, Ermenistan ve Azerbaycan gibi çeşitli devletlerin sınırları içinde kalmaktadır (Cilt 2, s. 114).