Ermenistan

Ermenistan (Armenia)، لە سەرچاوە کۆن و سەدەکانی ناوەڕاستدا، ناوچەیەکی مێژووییە کە لەگەڵ جوگرافیای مێژووی کورد تێکەڵاو بووە و لە نێوان Kafkasya و Yukarı Mezopotamyaدا درێژ دەبێتەوە. هەردوو مێژوونووسی ئەرمەنی و ئەدەبیاتی جوگرافیای سەردەمی ئیسلامی، بوونی کورد لەم ناوچەیە و دەوروبەری، پێکهاتە سیاسییەکانیان کە دامەزراندوویانە و پەیوەندییەکانیان لەگەڵ گەلانی دراوسێ بە وردی باس دەکەن.

سەرچاوەکان و جوگرافیا

زووترین زانیارییەکان سەبارەت بە سەردەمی کۆن و کۆنی درەنگ لە ناوچەکەدا لە سەرچاوە ئەرمەنییەکانەوە دێن. Agathangelos، کە دەدرێتە پاڵ نووسەرێکی نەناسراو کە بە نازناوی "پەیامبەری باش" ناسراوە، یەکەمین مێژووی ئەرمەنییە کە بە زمانی ئەرمەنی نووسراوە؛ بە قۆناغی دامەزراندنی ئیمپراتۆریەتی Sasani دەست پێدەکات و بە شێوەیەکی سەرەکی سەرنج دەخاتە سەر پرۆسەی گۆڕینی Armenia بۆ ئایینی مەسیحی لە سەدەی چوارەمدا بە هەوڵەکانی پاشا Trdat (Cilt 1, s. 73).

جوگرافیناسانی سەردەمی ئیسلامی Ermenistan (İrminye)یان لە چوارچێوەی دابەشکارییەکانیاندا پێناسە کردووە کە زەوی دابەش دەکەن بۆ کەشوهەوا و ناوچەکان. Kalkaşendî، کاتێک بەشی باکوور دابەش دەکات بۆ دوازدە ناوچە، Ermenistan بە یەکەمینیان دادەنێت؛ ناوچەکانی وەک Azerbaycan، Ran و Cibal بەدوایدا دێن (Cilt 2, s. 54). سنوورەکانی ناوچەکە بە ئاماژەکردن بەوەی کە ڕووباری İlekru، Ermenistan و Ran لە یەکتر جیا دەکاتەوە، دیاری دەکرێن (Cilt 2, s. 59). el-Bağdâdî دەنووسێت کە İrminye لە نێوان Berdaa و Bab el-Ebvab درێژ دەبێتەوە، تا دەگاتە خاکی Rum و چیاکانی Kafkas (Cilt 2, s. 59). لە نێوان شارە گرنگەکانی Ermenistanدا، Erzen، Zencan، Bitlis، Ahlat و Hirtbirt دەژمێردرێن؛ لە یەکە لاوەکییەکانی ناوچەکەدا، نیشتەجێبوونەکانی وەک Şamşat، Kalikila، Erciş و Bacunis هەن (Cilt 2, s. 60). Ebü'l-Fidâ، Dubeyl وەک شارۆچکەیەک لە Ermenistan دەناسێنێت کە Mîrlik Konağı و Saltanat Merkezi تێدایە، ژمارەیەکی زۆر مەسیحی تێدا دەژین و ڕووباری Aras بەسەریدا تێدەپەڕێت (Cilt 2, s. 94). Makdisî، بۆچوونی ئەوەی پاراستووە کە Bitlis سەر بە ناوچەی Ermenistanە، تا سەردەمی Memlûk، کتێبەکانی جوگرافیا بەردەوام بوون لە نیشاندانی Bitlis لەناو Ermenistanدا (Cilt 2, s. 97). هەروەها تۆمار کراوە کە شارەکانی وەک Meyyafarikin لەسەر سنووری Cezîre و Ermenistan هەڵکەوتوون (Cilt 2, s. 100).

بنەماڵە کوردییەکان و سەلجوقییەکان

ئەم جوگرافیایە بووەتە شانۆی بنەماڵە و دەوڵەتە کوردییەکان. ئەو بنەماڵەیەی کە لە سەرچاوەکاندا بە Şeddâdîler (Beni Şeddâd, Âl-i Şeddâd) ناویان لێدەبرێت، دەوڵەتێکی کوردییە کە لە ناوەڕاستی سەدەی X تا کۆتایی سەدەی XII لە جوگرافیای Arrân و Ermenistanدا فەرمانڕەوایی کردووە؛ بە نیشتەجێبوونی Muhammed b. Şeddâd لە Dvin لە ساڵی 951دا هاتۆتە سەر شانۆی مێژوو، لە ساڵانی 970-971دا Genceی گرتووە و بووەتە هێزێکی کاریگەر کە ئەم شارە ناوەندەکەی بووە (Cilt 1, s. 101). بە دروستکردنی ناوچەیەکی پارێزەر لە نێوان جیهانی موسڵمان و دەوڵەتە مەسیحییەکانی گورجی و ئەرمەنی، وەک دەوڵەتێکی گرنگی "suğur" (سەر سنوور) کاریان کردووە (Cilt 1, s. 101).

هاتنی سەلجوقییەکان بۆ ناوچەکە، لە هەردوو سەرچاوەی ئیسلامی و ئەرمەنیدا دەنگدانەوەی هەیە. هەڵمەتەکانی سوڵتان Alp Arslan بۆ سەر Ermenistan و Gürcistan لە ساڵانی 456/1064 و 460/1067-68، بە پەیوەندی لەگەڵ Şeddâdîیەکان تۆمار کراوە؛ وردەکارییەکانی پەیوەندییەکانی هاوسەرگیری Alp Arslan و پەیوەندییەکانی لەگەڵ ئەمیری Şeddâdî II. Fadl لە کاتی ئەم هەڵمەتانەدا زانیاریی تێدایە کە لە سەرچاوەکانی تردا نییە (Cilt 1, s. 107). مێژوونووسی ئەرمەنی Vardan، یەکێکە لە سەرچاوە سەرەکییەکان کە زانیاری دەدات سەبارەت بە پرۆسەی هاتنە سەر شانۆی مێژووی Şeddâdîیەکان و بە ڕوونکردنەوەی ناوی هاوسەری Muhammed b. Şeddâd، زانیاریی ڕێکخراو دەگوازێتەوە تا کۆتاییهاتنی Şeddâdîیەکان لە Ani لەلایەن سەرکردەی گشتی گورجی Zakaria لە ساڵی 1199دا (Cilt 1, s. 112).

بوونی کورد لە ناوچەکەدا

کتێبەکانی جوگرافیا و گەشتی سەردەمی ئیسلامی، بوونی کورد لە ناوچەکانی Ermenistan، Azerbaycan و Ran لە ژێر ناونیشانێکی سەربەخۆدا باس دەکەن (Cilt 2, s. 115). ئەم بەرهەمانە، ڕووناکی دەخەنە سەر پەیوەندییەکانی کورد لەگەڵ گەلانی عەرەب، فارس، تورک، ئەرمەنی، سریانی و گەلانی تر (Cilt 2, s. 115). سەرچاوەکان، ئەوە دەردەخەن کە کورد بە گشتی لە ناوچە فراوان و دوور لە یەکتردا ژیاون وەک Ermenistan، Azerbaycan، Horasan، Huzistan، Fars، Kirman، Irak، Ran، Cezîre، Cibâl و Şam؛ ناوچە باسکراوەکان لە ئێستادا لەناو سنوورەکانی دەوڵەتە جیاوازەکاندا ماونەتەوە وەک İran، Irak، Türkiye، Suriye، Ermenistan و Azerbaycan (Cilt 2, s. 114).