Persler

Persler, antik dönemden İslami döneme uzanan kaynaklarda Kürt tarihinin coğrafyası ve halklarıyla yakından ilişkilendirilen, İran platosu merkezli bir halktır. Hem Grek-Latin hem de İslami dönem kaynaklarında Persler, Kürtlerin yaşadığı bölgelerin siyasi ve etnik haritasında belirleyici bir konumda yer alır.

Antikçağ Grek-Latin kaynakları Persleri sıklıkla bölgenin diğer kavimleriyle birlikte anar. Erken dönem Grekçe kaynaklar, doğrudan Persleri işledikleri bölümlerde Persia/İran'daki diğer İrani kavimlerden söz etmeyi de ihmal etmez; Büyük İskender'in Doğu seferlerini, Hellenistik dönemi ve Roma-Pers mücadelesini ele alan kaynaklar ise daha çok askeri çatışmalara ve siyasi temaslara değinir ve bu bilgiler arasında Kürtlerle ilişkilendirilebilecek detaylar bulunur (Cilt 1, s. 81).

Pers ordusunda ve müttefikleri arasında bölgenin yerli kavimleri yer alıyordu. Polybios, III. Antiokhos'un ordusunda iyi sapan kullanan Κυρτίων/Kürti adlı bir kavmi ve ayrıca Καρδακες/Kardakes adlı bir grubu anar; bu grubun Persçe karşılığı Kurtaš olarak verilir ve Pers imparatorluğunda belirli işleri yerine getiren bir zümre olarak tanımlanır (Cilt 1, s. 28). Diodorus, Perslerle Makedonlar/Büyük İskender'in ordusu arasındaki çatışmalarda, diğer yerli unsurlara göre cesaret ve savaşçılıklarıyla öne çıkan Mardilerin ve Cossaeilerin bir çarpışmada üstünlük sağladıklarını ifade eder ve III. Darius'un ordusunda görev alan Mardi birliklerine değinir (Cilt 1, s. 29). Arrianus da Diodorus gibi Mardilerin Perslere yakın yaşadığını aktarır ve Perslerin müttefiki olarak Medlerin Büyük İskender'e karşı Perslerle beraber hareket ettiğini belirtir (Cilt 1, s. 34). Curtius, Pers ordusunda Persler, Mardlar ve Sogdianalıların yanı sıra III. Darius'un ordusunda Cossea dağları sakinlerinin de bulunduğunu zikreder ve Mardların Perslerden tamamen farklı bir kültüre sahip olduğunu anlatır (Cilt 1, s. 46). Strabon ise Mardlar/Amardileri bir Pers aşireti olarak anar, ayrıca Eretrialıların Persler tarafından sürülerek Gordyene'ye yerleştirildiğini kaydeder (Cilt 1, s. 31).

Roma-Pers mücadelesi, Kürtlerin yaşadığı sınır coğrafyasını doğrudan şekillendirmiştir. II. Şapur ile Roma arasında 363 yılında yapılan barış anlaşmasıyla Roma İmparatorluğu, Zabdicena, Carduena, Rhemena ve Zelena bölgelerini ve bu bölgelerdeki 15 kaleyi Perslere bırakmayı kabul etmek zorunda kalmış, ayrıca Perslerin Armenia'nın büyük bölümüne sahip olmasına rıza göstermiştir (Cilt 1, s. 37). Agathias, Perslerin komutası altında veya müttefiki olarak Roma'ya karşı savaşan grupları, örneğin Deylemileri ve onların Pers ordusundaki görevlerini aktarır (Cilt 1, s. 38). Bu sürekli el değiştiren coğrafyada Corduene gibi bölgeler Pers-Roma çatışmalarından nasibini almıştır (Cilt 1, s. 56). Grekçe ve Latince kaynaklar daha çok siyasi olaylarla ilgilendiklerinden, bu kaynaklara tarihsel bilgilerin yanı sıra tarihî coğrafya açısından da başvurulması gerekir; bu çerçevede Roma ile Persler arasındaki münasebetler antik dönem Kürt tarihyazımını doğrudan ilgilendirir (Cilt 1, s. 21).

İslami dönem kaynaklarında ise Persler, Kürtlerin kökeni tartışmasının merkezine yerleşir. Makrizî, Pers kaynaklarına dayanarak Kürtlerin Pers asıllı olduğunu ve atalarının Menuçehr oğlu Esfendam oğlu Kurd'e mensup olduklarını öne süren bir rivayete yer verir; aynı görüşü Mes'ûdî de dile getirmiştir (Cilt 2, s. 51). Taberî'nin tarihinde, Pehlevi Erdevan ile Sâsânî Erdeşir arasında geçen ve Erdevan'ın Erdeşir'i "çadırlarda büyümüş Kürt" olarak aşağıladığı bir mektup ve benzer şekilde Sâsânî kralı Hürmüz'ün oğlu Perviz ile Behram arasında geçen bir olay aktarılır; Taberî, "Perslerin bedevisi Kürtlerdir" sözünü nakleder (Cilt 2, s. 52). İbn Haldun ise Kürtleri her zaman Acem kategorisi içinde ele almış, kaynakların Kürtleri Perslerle karıştırmasının İslam'ın gelişinden önce bölgede bulunan kavimler hakkındaki bilgisizlikten kaynaklandığını değerlendirmiştir (Cilt 2, s. 53).