Botan

بوتان (بوهتان)، منطقه‌ای واقع در جنوب شرقی کردستان تاریخی است که نام خود را از رودخانه بوتان (بوهتان) که از منطقه می‌گذرد، گرفته است و مرکز یک امارت/جغرافیای عشایری کرد به همین نام است. این منطقه دارای تداوم تاریخی از دوران باستان تا اواخر دوره عثمانی است.

رودخانه بوتان، منبع نام این منطقه، در منابع دوران باستان نیز ردپایی از خود به جا گذاشته است. مسیری که گزنفون آن را "کاردوخیا" نامیده است، از جنوب این رودخانه به سمت سرزمین‌های کردستان تاریخی امتداد می‌یابد (Cilt 1, s. 26). در آناباسیس گزنفون، کاردوخی‌ها به عنوان مردمی جنگجو، نافرمان در برابر پادشاه و ساکن کوهستان‌های صعب‌العبور توصیف می‌شوند؛ روایت شده است که در مواجهه با خطری بزرگ، همسران و فرزندان خود را برداشته، خانه‌هایشان را ترک کرده و به کوهستان‌ها پناه برده‌اند (Cilt 1, s. 27). رودخانه بوهتان [بوتان] در توصیفات جغرافیایی دوره متأخر نیز به همراه کوه‌هایی مانند جودی و رودخانه‌هایی مانند دجله و زاب، به عنوان بخشی از شبکه آبی منطقه ذکر می‌شود (Cilt 4, s. 154).

در دوره اسلامی، بوتان به عنوان یکی از واحدهای سیاسی-جغرافیایی برجسته منطقه جزیره در منابع ذکر شده است. العمری می‌نویسد که امیران حصن کیفا، جزیره، بوتان، سوروچ و نصیبین وفاداری خود را به یک اقتدار مرکزی اعلام کرده‌اند (Cilt 2, s. 64).

برجسته‌ترین مرحله تاریخ سیاسی بوتان، امارت بوتان در قرن نوزدهم است. فرآیندی که در ادبیات "اولین تمرکزگرایی" نامیده می‌شود و در دهه 1830 آغاز شد، تا فرآیند "دومین تمرکزگرایی" که با سقوط امارت بوتان در اواسط دهه 1840 به پایان رسید، ادامه می‌یابد (Cilt 3, s. 57). در مرحله اجرای تنظیمات، منطقه با حکومت امیر جزیره-بوتان، بدرخان بیگ، شناخته می‌شود؛ در این دوره، نستوری‌های منطقه از خشم بدرخان بیگ بی‌نصیب نماندند (Cilt 3, s. 78).

پس از انحلال امارت، بوتان به عنوان یک واحد فرعی در تقسیمات اداری عثمانی گنجانده شد. واحد اداری که با نام ایالت کردستان تأسیس شد، با ادغام ایالت دیاربکر و سنجاق‌های وان، موش و حکاری و قزاهای جزیره، بوهتان (بوتان) و ماردین تشکیل شد (Cilt 4, s. 199). در سالنامه‌ها نیز بوتان به عنوان واحدی وابسته به لوای جزیره ایالت کردستان، همراه با جزیره عمریه، حاجی بهرام و ماردین ذکر شده است (Cilt 4, s. 247). مسائل اداری مربوط به منطقه در دستور کار مدیریت ایالت قرار گرفته است؛ چنانکه مسئله‌ای مربوط به پل‌های روی رودخانه بوتان نیز به دستور کار مجلس کردستان آورده شده است (Cilt 3, s. 67).

نام بوتان برای جوامع متعلق به این منطقه نیز همچنان مورد استفاده قرار گرفته است. در اسناد آرشیو عثمانی، در رابطه با سال‌های جنگ جهانی اول، از عشیره بوتان سخن به میان آمده است؛ سوابقی مبنی بر تشکیل یک واحد از عشایر بوتان و تجمع آنها در پرواری وجود دارد (Cilt 3, s. 130).