Botan

Botan (Bohtan), adını bölgeden geçen Botan (Bohtan) Nehri'nden alan, tarihî Kürdistan'ın güneydoğusunda yer alan bir bölge ve aynı adı taşıyan bir Kürt mîrliğinin/aşiret coğrafyasının merkezidir. Bölge, antikçağdan Osmanlı'nın son dönemine kadar uzanan bir tarihsel sürekliliğe sahiptir.

Bölgenin adının kaynağı olan Botan Nehri, antikçağ kaynaklarında da iz bırakmıştır. Ksenophon'un "Kardukhia" olarak adlandırdığı güzergâh, bu nehrin güneyinden tarihî Kürdistan topraklarına doğru uzanır (Cilt 1, s. 26). Ksenophon'un Anabasis'inde Kardukhialılar, savaşçı, krala boyun eğmeyen ve sarp dağları mesken edinmiş bir halk olarak tarif edilir; büyük bir tehlike karşısında eşlerini ve çocuklarını alıp evlerini terk ederek dağlara sığındıkları aktarılır (Cilt 1, s. 27). Bohtan [Botan] Nehri, geç dönem coğrafya tasvirlerinde de Cudi gibi dağlar ile Dicle ve Zap gibi nehirlerle birlikte bölgenin su ağının bir parçası olarak anılır (Cilt 4, s. 154).

İslamî dönemde Botan, Cezîre bölgesinin önde gelen siyasi-coğrafi birimlerinden biri olarak kaynaklara geçer. El-Umerî, Hısn-ı Keyfâ, Cezîre, Botan, Suruç ve Nusaybin mîrlerinin merkezî bir otoriteye bağlılıklarını bildirdiğini yazar (Cilt 2, s. 64).

Botan'ın siyasi tarihinin en belirgin evresi 19. yüzyıldaki Botan Mîrliği'dir. Literatürde "birinci merkezileşme" denen ve 1830'larda başlayan süreç, Botan Mîrliği'nin düştüğü 1840'ların ortasıyla son bulan "ikinci merkezileşme" sürecine kadar uzanır (Cilt 3, s. 57). Tanzimat'ın uygulanma safhasında bölge, Cizre-Botan Mîri Bedirhan Bey'in yönetimiyle anılır; bu dönemde bölgedeki Nesturîler Bedirhan Bey'in gazabından nasibini almıştır (Cilt 3, s. 78).

Mîrliğin tasfiyesinden sonra Botan, Osmanlı idari taksimatına bir alt birim olarak dahil edilmiştir. Kürdistan Eyaleti adıyla kurulan idari birim; Diyarbekir Eyaleti ile Van, Muş ve Hakkâri Sancaklarının ve Cizre, Bohtan (Botan) ve Mardin Kazalarının birleştirilmesiyle oluşturulmuştur (Cilt 4, s. 199). Salnamelerde de Botan, Kürdistan Eyaleti'nin Cizre Livası'na bağlı bir birim olarak Cezire-i Ömeriye, Hacı Behram ve Mardin ile birlikte sayılır (Cilt 4, s. 247). Bölgeye ilişkin idari meseleler eyalet yönetiminin gündemine girmiştir; nitekim Botan Nehri üzerindeki köprülere ilişkin bir mesele de Kürdistan meclisinin gündemine taşınmıştır (Cilt 3, s. 67).

Botan adı, bölgeye mensup topluluklar için de kullanılmaya devam etmiştir. Osmanlı arşiv belgelerinde I. Dünya Savaşı yıllarına ilişkin olarak Botan Aşireti'nden söz edilir; Botan aşiretlerinden bir birliğin kurulduğu ve Pervari'de toplanıldığına dair kayıtlar bulunmaktadır (Cilt 3, s. 130).