Ebü’l-Fidâ

ابوالفداء (الملک المؤید عمادالدین اسماعیل)، مورخ، جغرافیدان و دولتمردی از تبار ایوبی است که بین سال‌های ۶۷۲/۱۲۷۳ تا ۷۳۲/۱۳۳۱ زندگی کرده است. او به عنوان ملک حما حکومت کرده و با آثارش در هر دو زمینه تاریخ و جغرافیا شناخته شده است.

زندگی و کارنامه

با نام کامل ابوالفداء الملک المؤید عمادالدین اسماعیل بن علی بن محمود بن محمد بن شاهنشاه بن ایوب، در سال ۶۷۲/۱۲۷۳ در دمشق به دنیا آمد (جلد ۱، ص. ۱۸۹). او از نوادگان صلاح‌الدین ایوبی و از نوادگان تقی‌الدین عمر، حاکم حما بود؛ خانواده‌اش به سلسله ایوبی تعلق داشت (جلد ۲، ص. ۳۵). در سن دوازده سالگی به همراه پدرش و الملک المظفر محمود، حاکم حما، در محاصره قلعه مرقب شرکت کرد و سپس در لشکرکشی‌های علیه صلیبیون حضور یافت. در جنگ‌های علیه صلیبیون و مغول‌ها موفقیت‌های مهمی کسب کرد؛ پس از مرگ پدرش، دستیار الملک المظفر شد و در میان امیران برجسته ارتش قرار گرفت (جلد ۱، ص. ۱۸۹).

با درگذشت الملک المظفر در سال ۶۹۸/۱۲۹۹، حما برای مدتی از دست سلسله ایوبی خارج شد، اما ابوالفداء اندکی بعد توسط سلطان مملوک، الملک الناصر محمد بن قلاوون، به عنوان نایب حما منصوب شد. با دانش و فضیلت خود اعتماد و دوستی الملک الناصر را جلب کرد؛ در سال ۷۲۰/۱۳۲۰ با لقب ملک، حاکم حما شد و این مقام را تا زمان مرگش حفظ کرد (جلد ۱، ص. ۱۸۹؛ جلد ۲، ص. ۳۵). علاوه بر اینکه توسط محققان اروپایی به ویژه با لقب "ابوالفداء" یاد می‌شود، با القاب "الملک الصالح" و "الملک المؤید" نیز شناخته می‌شود (جلد ۲، ص. ۳۵). در ۲۳ محرم ۷۳۲ (۲۶ اکتبر ۱۳۳۱) در حما درگذشت و در آرامگاهی که قبلاً برای خود ساخته بود، به خاک سپرده شد (جلد ۲، ص. ۳۵).

آثار او

شناخته‌شده‌ترین اثر او، "المختصر فی اخبار البشر" است که از نمونه‌های زیبای نوع خود به شمار می‌رود (جلد ۱، ص. ۱۹۰). ابن الوردی، ابن الشحنه و ابن حبیب الدمشقی بر این اثر ذیل‌هایی نوشته‌اند؛ از این میان، ابن الوردی (متوفی ۷۴۹/۱۳۴۹) "المختصر" را تا سال ۷۲۹ خلاصه کرده و وقایع بین سال‌های ۷۲۹-۷۴۹ (۱۳۲۹-۱۳۴۹) را خود با عنوان "تتمة المختصر فی اخبار البشر" به رشته تحریر درآورده است. اثر ابوالفداء با عنوان "التبر المسبوک فی تواریخ الملوک" نیز خلاصه‌ای کوتاه از "المختصر" است و وقایع دوره ایوبیان را به صورت کرونولوژیک بر اساس سال‌ها مرتب می‌کند. متن عربی "المختصر" برای اولین بار در سال ۱۲۸۶ (۱۸۶۹) در استانبول در چهار جزء (دو جلد) به چاپ رسید و پس از آن چاپ‌های مختلفی از آن منتشر شد (جلد ۱، ص. ۱۹۰).

در زمینه جغرافیا نیز با اثر خود به نام "تقویم البلدان" شناخته می‌شود (جلد ۲، ص. ۳۵). در این اثر، نام مکان‌ها، مختصات طول و عرض جغرافیایی شهرها، اینکه در کدام یک از هفت منطقه اصلی قرار دارند، به کدام زیرمنطقه تعلق دارند و تلفظ صحیح نام‌هایشان را ارائه کرده است؛ در تهیه اثر خود از مؤلفانی چون ابن حوقل، ادریسی، ابن خردادبه، اصطخری، ابن سعید المغربی، بطلمیوس، بیرونی، نصیرالدین طوسی، ابن اثیر، یاقوت الحموی بهره برده است (جلد ۲، ص. ۳۵). علاوه بر "المختصر فی تاریخ البشر" و "تقویم البلدان"، "نظم الحاوی الصغیر" و "شرح الکافیه" نیز از جمله آثاری هستند که او تألیف کرده است (جلد ۲، ص. ۳۵).

درباره کردها

ابوالفداء در آثار خود از کردها سخن گفته و شهرها و روستاهای آنها و مناطقی را که در آن زندگی می‌کردند، به ویژه منطقه جبل (لرستان)، معرفی کرده است (جلد ۲، ص. ۳۶). در "تقویم البلدان" به کوه لر اشاره کرده است که بین شوشتر و اصفهان قرار دارد و تقریباً شش روز طول می‌کشد؛ او خاطرنشان کرده است که جمعیت کرد در این کوه بسیار زیاد است و حاکمان کرد که دارای جایگاه پادشاهان در کشورهای دیگر هستند، در اینجا زندگی می‌کنند (جلد ۲، ص. ۳۵). با این حال، به نظر می‌رسد که اطلاعات ابوالفداء درباره کردها تا حد زیادی تکرار مطالبی است که مؤلفان پیش از او نقل کرده‌اند (جلد ۲، ص. ۳۶).