Armenia

Armenia, antikçağ ve geç antik dönem kaynaklarında Kürt tarihinin coğrafyasıyla iç içe geçen, Yukarı Mezopotamya ve Anadolu'nun doğusunda konumlanan tarihî bir bölgedir. Kaynaklar bu coğrafyayı çoğunlukla komşu bölgelerle birlikte anar ve onu erken dönem Kürt tarihinin okunması açısından merkezî bir çerçeve olarak öne çıkarır.

Antik dönem Kürt tarihini bütünlüklü biçimde okumak için Mardia, Media, Kardukhia (Corduene, Korduk/Korçeyk ve Beth Qardu) ve Adiyabene ile birlikte Armenia tarihî coğrafyasının da göz önünde bulundurulması gerektiği belirtilir; zira bu coğrafya Kürtleri hem tarihsel hem de sosyo-kültürel olarak ilgilendirir (Cilt 1, s. 20).

Armenia, İslam öncesi Kürt tarihinin yazımında özellikle Ermenice kaynaklar üzerinden büyük önem taşır. Miladî dördüncü yüzyılda ilk yazılı eserlerini meydana getiren Ermenilerin tarihyazıcılığı, Sasani dönemine paralel olarak gelişmiş ve bu kaynaklar erken dönem Kürt tarihyazımı için vazgeçilmez bir konuma yükselmiştir (Cilt 1, s. 22).

Yunan ve Roma kaynakları Armenia'yı sık sık çevresindeki halklar ve bölgelerle birlikte zikreder. Strabon, Media ile Armenia dağlarının sınırlarında yaşayan Amardileri (Mardlar) Gelae, Cadusii, Vitii ve Anariake gibi kavimlerle birlikte anar (Cilt 1, s. 31). Plutarkhos, Armenia ile Gordyene ilişkisine değinir ve Gordyene kralının ölümü üzerine düzenlenen defin merasimine dair ayrıntılar verir (Cilt 1, s. 32); ayrıca Lucullus anlatımında Murat Nehri'ni (Arsania) aşıp Roma ordusuyla savaşan Tigranes'in ordusunda Iberyalı mızraklı birliklerin yanında Mardlı okçuların da konuşlandırıldığı bahsi geçer (Cilt 1, s. 33). Tacitus'a göre ise Roma generali Corbulo, MS 59'da Armenia'da başta Artaxata olmak üzere bazı bölgeleri ele geçirmiş ve Mardi kavmi Armenia'da bazı alanları kontrol ediyordu (Cilt 1, s. 48).

Bölge, Roma ile Pers imparatorlukları arasındaki tahakküm mücadelesinin sürekli sahnesi olmuştur. Eutropius, Traianus'un 114 yılında Armenia'yı alarak Corduene, Mardia ve Media (Lat. Mardos, Medos) ile birlikte Mezopotamya'nın pek çok bölgesini Roma tahakkümü altına aldığını aktarır (Cilt 1, s. 50). Pliny, Adiabene ile Armenia arasında, Armenia'ya bitişik vadilerde yaşayan Menobardi ve Mosechini adlı iki kavimden söz eder (Cilt 1, s. 47). Bir antlaşmada Zintha kalesinin Media ile Armenia arasında sınır kabul edildiği kaydedilir (Cilt 1, s. 40). Zosimus ise Jovian'ın II. Şapur ile yaptığı barış çerçevesinde Perslerin Armenia'nın büyük bir bölümüne sahip olmasına Roma'nın rıza gösterdiğini aktarır (Cilt 1, s. 37). Theophylact Simocatta'ya dayanan anlatımda Arzanene, Corduene ve Armenia coğrafyalarının ahalisinin her iki imparatorluk arasında sıkışmış bir vaziyette olduğu anlaşılır (Cilt 1, s. 41); başka bir aktarımda da MS 569'da Pers merzbanının otuz bin kişilik bir orduyla Armenia'nın tümünü kontrol etmeyi başardığı ve Romalıları bu bölgeden çıkardığı belirtilir (Cilt 1, s. 56).

Bölgenin Sasani siyasî tasnifindeki yeri de kaynaklarda izlenebilir. Kerdir'in yazıtında Armenia, İran dışında kalan coğrafyalar (anērān) arasında gösterilirken Adiabene İran'ın bir parçası olarak zikredilir (Cilt 1, s. 68). Ermenice kaynaklardan Agathangelos, Kral Trdat'ın çabalarıyla Armenia'nın dördüncü yüzyılda Hristiyanlığa geçiş sürecine odaklanır (Cilt 1, s. 73). P'awstos Buzand ise Korduk, Kordik ve Korçeyk halkının Ermenilerle ittifak edip Perslerle savaştığını yazar ve miladî dördüncü asırda Roma ile Armenia arasında Niphates (Npat) dağları coğrafyasında bir muharebe yaşandığını nakleder (Cilt 1, s. 75).