Çaldıran Savaşı

Çaldıran Savaşı, 1514'te Osmanlı padişahı I. Selim (Yavuz) ile Safevi hükümdarı Şah İsmail arasında yapılan ve Osmanlı kaynaklarında Kürdistan'ın Osmanlı memleketlerine iltihakının dönüm noktası olarak anılan savaştır (Cilt 3, s. 54; Cilt 4, s. 258). Osmanlı tarih kitaplarında Kürtlere ve Kürdistan'a ilişkin bilgiler, özellikle I. Selim'in Safevi Devleti'ne karşı giriştiği bu İran seferinden sonra artmıştır (Cilt 4, s. 19). Kaynaklara göre Kürt beylerinin bu savaş sonrasında Osmanlı hâkimiyetine girmesiyle Kürtler ve Kürdistan'la ilgili daha fazla ilmi eser yazılmış, Kürtler ve Kürdistan'a dair arşivin de temelleri atılmıştır (Cilt 3, s. 54).

Kürdistan'ın Osmanlı İdaresine Geçişi

Musul salnamelerine göre, Şah İsmail-i Safevi'nin emirlerinden Ahmed Bey'in Musul'u yönettiği sırada Sultan Selim Han-ı Evvel'in meşhur Çaldıran muzafferiyeti meydana gelmiş; bu zaferin bir neticesi olarak Kürdistan'ın Osmanlı memleketlerine iltihakı çerçevesinde Musul, Kürt beylerinden Bedir Bey'in aracılığı ve Kürdistan'ın zapt ve raptına memur Bıyıklı Mehmed Paşa'nın çabalarıyla Osmanlı Devleti'nin bir parçası olmuştur (Cilt 4, s. 258). Kamusü'l-Âlâm'ın Diyarbekir maddesinde de şehrin, Çaldıran zaferi üzerine Kürt beylerinin Osmanlı Devleti'ne ilticasıyla Osmanlı topraklarına katıldığı kaydedilir (Cilt 4, s. 107).

İdris-i Bitlisi'nin Rolü

Osmanlı coğrafya ders kitaplarında Kürtlerin "Çaldıran zaferini müteakip İdris-i Bitlisi'nin himmetiyle" Osmanlı idaresine geçtikleri anlatılmıştır (Cilt 4, s. 176). Aynı literatüre göre I. Selim, İran seferinden sonra Kürdistan'ın da Osmanlı Devleti'ne iltihakını arzu ettiğinden, İstanbul'da bulunan İdris-i Bidlisi'yi 1515 tarihinde Kürdistan ümerasına göndermiş; İdris-i Bidlisi, Sünni olan yirmi-otuz kadar Kürt kabilesine etkili nasihatlerde bulunarak bunları Şah İsmail aleyhine Osmanlı tarafına çekmiştir (Cilt 4, s. 90). Bu kabileler memleketlerini savaşarak kurtarmış ve Osmanlı Devleti'ne katılmıştır; yalnız Diyarbekir tarafları bir miktar harple alınmıştır (Cilt 4, s. 90).

Kroniklerde ve Ders Kitaplarında İzi

Osmanlı tarih anlatılarında I. Selim devri tasvir edilirken İran ile yaşanan mücadelelere dikkat çekilmiş ve bu dönem için "Kürdistan, Maraş havalisi, Mısır kıtası doğrudan doğruya Osmanlı eyaletlerine ilhak edilmiş" ibaresi kullanılmıştır (Cilt 4, s. 161). Kanuni Sultan Süleyman'ın saltanatının sonunu gösteren haritalarda ise "Kürdistan" tabirinin ayrıca kullanıldığı görülür (Cilt 4, s. 161).

Koleksiyon Kaynaklarında Çaldıran

Muhammed Emin Zekî Beg, Çaldıran sonrasını Kürt beldelerinin kendi iradesiyle saf değiştirmesi olarak anlatır: meşhur Çaldıran savaşından sonra tüm Kürdistan beldeleri bir uçtan öbür uca İranlılara karşı harekete geçmiş; Diyarbekir ahalisi isyan bayrağını açarak Şah İsmail tarafından atanmış Kürdistan valisi Muhammed Han İbn Ustaclu'yu beldeden kovmuş ve Osmanlı Devleti'ne bağlılığını sunmuş; Bitlis Emiri Şeref Bey de Acemlerin beldesine atadığı kardeşi Halit Bey'i kovarak emirliğinin kalesine Osmanlı bayrağını çekmiştir (Koleksiyon: Zekî Beg, Kürtler ve Kürdistan Tarihi, PDF s. 165). Modern literatürde de 1514 Çaldıran Savaşı'nın Osmanlı-İran imparatorluk sınırını Kürdistan'da tesis eden olay olduğu kaydedilir (Koleksiyon: Gunter, Historical Dictionary of the Kurds, PDF s. 20).

Sonrası: İstimâlet ve Yurtluk-Ocaklık

I. Selim döneminde Kürdistan'ın ve Kürt mîrlerinin Osmanlı hâkimiyetine geçmesiyle devlet, doğrudan bölgedeki Kürt mîrleriyle ve aşiretleriyle irtibata geçmiştir; Osmanlı padişahları bağlılığı zora dayalı askeri güçle değil, rızaya dayalı ikna ("istimâlet") yoluyla, Yurtluk-Ocaklık ve Hükümet sistemini uygulayarak sağlamaya çalışmıştır (Cilt 4, s. 19). Böylece Çaldıran, yalnız bir meydan savaşı olarak değil, Kürt beyliklerinin yüzyıllar sürecek özerk statüsünün başlangıç noktası olarak da kaynaklara yansımıştır (Cilt 4, s. 19; Cilt 3, s. 54).