Yurtluk-Ocaklık

Yurtluk-Ocaklık, Osmanlı Devleti'nde bazı sancakların, fetih sırasında hizmet ve itaatleri karşılığında yerel beylere süreklilik esasıyla (bervech-i te'bîd) tevcih edilmesine dayanan idari statüdür; dönemin divan ıstılahında bu tür tevcihlere "yurtluk ve ocaklık" denmiş ve Kürdistan beyleri ve hâkimleri bu kabilden sayılmıştır (Cilt 3, s. 19). Kayıtlara göre bu beylerin ellerinde padişah beratları bulunur ve temessükleri mucibince azil ve nasbı kabul etmezlerdi (Cilt 3, s. 19). Bu statü, Kürt mîrliklerinin Osmanlı düzeni içindeki özerk konumunun hukuki çerçevesini oluşturması bakımından Kürt tarihinin anahtar kavramlarından biridir (Cilt 3, s. 49; Cilt 4, s. 19).

İşleyişi

Kürtlerin yaşadığı sınır sancaklarının büyük bir kısmı, Osmanlı klasik sancağından farklı olarak yurtluk-ocaklık esasıyla yönetilmekteydi; bu statü yalnız Kürt beylerine verilmemiş, Balkanlar, Trabzon ve Çıldır gibi yerlerde de uygulanmıştır (Cilt 3, s. 49). Yurtluk-ocaklık olarak yönetilen yerlerin sancakbeyliği babadan oğula ya da aynı akraba içinde devam edegelmiştir; Hınıs sancakbeyi Halil Bey'in vefatı üzerine yerine oğlu Ömer Bey'in geçmesi bu duruma dair Ruus defterlerine yansıyan kayıtlardan biridir (Cilt 3, s. 49). Amid sancağı Birecik nahiyesinde aşiret beyi Mehmed Bey'in ölümü üzerine, ocaklık olarak tasarruf ettiği tımarın kardeşi Hüseyin'e tevcih edildiğini gösteren berat da aynı düzenin örneklerindendir (Cilt 3, s. 51).

Belgelerdeki Örnekler

İmadiye sancakbeyi olarak atanan Kubad Bey'in tayin nişanında, İmadiye hükûmetinin "kadîmü'l-eyyamdan ... babaları ve dedeleri yurtluğu ve ocaklığı üzre sâir Kürdistan hâkimleri neslen ba'de'n-nesl mutasarrıf oldukları gibi" tasarruf edileceği ifade edilmiş; böylece Kürt beylerinin yurtluk-ocaklık statüsüyle bulundukları yerleri yüzyıllarca yönettikleri kaydedilmiş ve sancakbeyinin görev ve sorumlulukları ayrıntılı biçimde belirtilmiştir (Cilt 3, s. 50). Yavuz Sultan Selim döneminde Kürt beylerine verilen bu imtiyazın sonraki dönemlerde zaman zaman tartışma konusu olduğu da görülmektedir (Cilt 3, s. 50).

1718 yılında Bayezid sancakbeyliğine atanan Mahmud Paşa'nın arzuhalinde, Bayezid sancağı "ebaen cedden yurtluk ve ocaklık üzere" tasarrufunda iken sancağın başkasına verilmesiyle mağdur olduğu dile getirilmiş; bu tür belgeler yurtluk-ocaklık hakkının bey aileleri tarafından nasıl savunulduğunu gösterir (Cilt 3, s. 51). 1045/1635'te Dünbüli aşiret beyi Şaban Bey'e verilen hükümde ise Çaldıran ve Sökmenabad gibi yerlerin yurtluk-ocaklık olarak tasarruf edildiği, bu yerlerin ecdadının tasarrufunda olduğu ve Şaban Bey'in aşiretiyle birlikte Revan fethinde Ordu-yu Hümayuna yardım sağladığı belirtilmiştir (Cilt 3, s. 49). Bu son örnek, yurtluk-ocaklık statüsünün karşılığının sefer dönemlerinde orduya destek olduğunu da gösterir (Cilt 3, s. 49).

İstimâlet Siyasetinin Aracı Olarak

Osmanlı padişahlarının Kürt mîrlerinin bağlılığını zora dayalı askeri güçle değil "istimâlet" (rızaya dayalı ikna) politikasıyla, Yurtluk-Ocaklık ve Hükümet sistemini uygulayarak sağlamaya çalıştıkları kaydedilmiştir (Cilt 4, s. 19). Bu çerçevede yurtluk-ocaklık, I. Selim döneminde Kürt mîrlerinin Osmanlı hâkimiyetini kabulünün kurumsal karşılığı olarak okunmaktadır (Cilt 4, s. 19).

Kaynaklarda İzi

Tımar ruznamçe defterleri, Kürt beylerinin idari yapısı olan yurtluk-ocaklık ve hükümet sancak sistemine dair kayda değer bilgiler barındırır; ancak araştırmalarda bu kayıtlara neredeyse hiç başvurulmadığı ifade edilmektedir (Cilt 3, s. 28). Kürt beylerinin yurtluk-ocaklık olarak yönettikleri sancakları araştırmak için yalnızca tahvil defterlerine bakmanın yeterli olmadığı, belge serilerinin tek tek taranması gerektiği de kaydedilir (Cilt 3, s. 55). İbnülemin fonundaki kayıtlar ise Diyarbekir, Mardin, Ruha ve sair Kürdistan sancak, nahiye ve köylerinde tımar ve zeamet tevcihlerinin yapıldığını göstermekte, Kürdistan halkının Osmanlı iktisadi ve toprak tasarrufu düzenindeki yerine ışık tutmaktadır (Cilt 3, s. 45).