Çaldıran Savaşı

Şerê Çandî, di sala 1514'an de di navbera padîşahê Osmanî Selim I (Yavûz) û serokatê Safeviyê Şah Îsmaîl de pêk hat û di çavkaniyên Osmanî de wekî xalê veguhastina dagirkeriya Kurdistanê li welatên Osmanî tê binavkirin (Cilt 3, s. 54; Cilt 4, s. 258). Li gor çavkaniyan, piştî şerê Osmanî bi desthilatdariya birêzên Kurd re pirtir berhemên zanistî yên li ser Kurdan û Kurdistanê hatine nivîsandin û bingeha arşîvên li ser Kurd û Kurdistanê jî hatiye avakirin (Tirên 3, p. 54). ## Li gor şîroveyên Mûsilê, di dema ku Şah Îsmaîl-i Sefîvî di desthilatdariya Mûselê de bû, Sultan Selim Han-i Evvel bi serkeftina bi navdar a Çaldranê bi dest xist; di encama vê serkeftinê de, Mûsul di çarçoveya îstîxbarata xwe ya li ser welatên Osmanî yên Kurdistanê de, bi rêya Bedir Bey û bi hewldanên Bıyılı Mehmed Paşa ku dest bi desthilatdariyê Kurdan kiriye, bûye beşek ji Dewleta Osmanî (Bilt 4, p. 258) Kamûsu'l-Alamê di madeya Diyarbekirê de jî dibêje ku serkeftina Çaldranê ji ber ku serbazên Kurdan ji aliyê Dewleta Osmanî ve ketine ser axa Osmanî (Bild 4, s. 107). Selim, piştî seferên Îranê xwest ku Kurdistan jî bi Dewleta Osmanî ve bibe xwedî, Îdris-i Bidlîsî li Stenbolê di sala 1515'an de şandibû û li dijî Şah Îsmaîlî ji aliyê Osmanî de li hemberî îdrisê bişandibû. Ev eşîrên bi şerî welatên xwe rizgar kirin û tevlî Dewleta Osmanî bûn; tenê aliyên Diyarbekir bi hinek şervanan hatin girtin (Tilp 4, p. 90). ## Di Kronik û Kitêbên Dersê de di dîrokên Îzi Osmanî de dema ku dema I. Selim têkçûnên bi Îranê re hatine kirin tê de hate nîşan dan û ji bo vê demjimêranê peyv "Kurdistan, Havalîsê Maraş, Qendara Misirê bi rasterastî ji eyaletên Osmanî ve hatiye girêdan" hate bikaranîn (Tîlp 4, s. 161). Di wêjeya "Kurdistan" de jî tê bikaranîn. (Bild 4, p. 161). ## Di Çavkaniyên Koleksiyonê de Xwendekar Muhammed Emîn Zekî Beg, piştî Xwendekirinê weke guhertina xweser a bajarên Kurd bi daxwaza xwe dibêje: Piştî şerê navdar Xwendekanê hemû bajarên Kurdistanê li dijî Îranê çalakiyekê li dar xistin; Şêx Îsmaîlê bi vekirina ala serhildana şêniyên Diyarbekirê, walîtiya Kurdistanê Mihemed Xan Îbn Ustaclu ji bajar derxist û girêdayî Dewleta Osmanî kir; Emîr Şeref Bey jî li bajarê Acemê bû. Di wêjeya modern de jî tê diyarkirin ku Şerê Çalderanê ya 1514'an bûyereke ku sînorê Împaratoriya Osmanî-Îranî li Kurdistanê ava kir (Kolleksyon: Gunter, Historical Dictionary of the Kurds, PDF, p. 20). Di dema Selimê de bi derbasbûna Kurdistan û Mîrên Kurd di bin desthilatdariya Osmanî de, dewlet bi mîr û eşîrên Kurdan yên herêmê re bi rasterastî têkilî kir; padîşahên Osmanî bi rêya îstîmaletê (îstîman) ku li ser îstîtma xwe ye, bi kar anîna sîstema Yurtluk-Oçakî û Hikûmetê hewl dan ku girêdana wan bi hêza leşkerî ya ne zor û girêdayî pêk bînin (Volume 4, p. 19). Bi vî awayî Çaldıran ne tenê şereke meydanî bû, lê herwiha wekî destpêka statuya serbixwe ya şêniyên Kurd a sedsalên borî jî dihat dîtin (Til 4, p. 19; Til 3, p. 54).